پایگاه خبری الف 1 شهريور 1395 ساعت 12:38 http://alef.ir/vdcf0mdmmw6dc1a.igiw.html?383923 -------------------------------------------------- پیشنهاد کتاب/ «به سوی زبان‌شناسی شعر»؛ مهران مهاجر، محمد نبوی؛ آگه عنوان : شعر؛ جنونِ زبان ناهید آهنگری*؛ 1 شهریور 1395 -------------------------------------------------- متن : به سوی زبان شناسی شعر نویسندگان: مهران مهاجر، محمد نبوی ناشر: آگه، چاپ اول ۱۳۹۳ (ویراست دوم) ۲۷۵ صفحه، ۱۶۰۰۰ تومان شما می توانید کتاب به سوی زبان شناسی شعر را تا یک هفته پس از معرفی با ۱۰ درصد تخفیف از فروشگاه اینترنتی شهر کتاب آنلاین خرید کنید. **** شعر چیست؟... قرن هاست هزاران شاعر و فیلسوف و منتقد ادبی درگیر این سوال به ظاهر ساده اند، اما شاید بتوان گفت هنوز جوابی به آن داده نشده. چنانکه زنده یاد احمد شاملو نیز در پاسخ به این سوال می گوید: ... با کمال شرمندگی باید عرض کنم که من درست برای همین یک سوال بسیار آشنا جوابی ندارم و تا آنجا که می دانم دیگران هم جوابی به این سوال نداده اند. حتی ارسطو هم در بوطیقای خود به جای تعریف ماهیت شعر به بررسی انواع آن پرداخته است. منطق دوارزشی ارسطویی که بنیان اندیشه انسانی را بر صدق و کذب پایه گذاری کرده، در برابر تناقضات مدرج، محکوم به سکوت است و در عوض، در دهه های اخیر جای خود را به اندیشه ابهام گرای فازی داده است که ریشه در تفکرات خاور دور دارد و در آن از مفاهیمی مبهم سخن گفته می شود که دارای مرزهایی درهم و نامشخص، با مفاهیم متضاد خود هستند. در این نگرش، دیگر موضوع این نیست که چه چیزی شعر است و چه چیزی غیر شعر؟ به عبارت دیگر مسئله عمده در این رویکرد ماهیت شعر نیست، بلکه چگونگی و چرایی تحقق گفتمان شعری است. همین جاست که مولفه های شعر که همان عناصر زبان باشد اهمیت پیدا می کند. بر طبق این رویکرد دیگر شعر حادثه ای در زبان نیست بلکه در ماهیت ذاتی زبان و تجربه خود زبان است. این نگرش عرصه را برای بررسی و تحلیل شعر از منظر زبان و زبان شناسی گشود. وقتی صحبت از بررسی ادبیات از منظر زبان شناسی می شود اولین مبحثی که به ذهن می آید، سبک شناسی است. تا قبل از قرن بیستم، مفهوم سبک، مولود ثانوی تحلیل دستوری و رتوریکی بود. اما بعد از این سده بر هر چیزی که متمرکز بر زبانِ یک متن ادبی بود دلالت داشت. از این رو، سبک شناسی به دلیل تمرکز بر زبان متن ادبی با گونه ای از نقد ادبی بنام نقد عملی در ارتباط است. نظریه فردینان دوسوسور در باب زبان شناسی، در این راستا، راه را برای سایر بررسی های ساختارگرایانه در عرصه هایی چون جامعه شناسی، ادبیات و... نیز هموار کرد. در نگرشِ نسبت زبان به شعر در طول تاریخ مطالعات شعرشناسی می توان سه نگرش متفاوت را از هم بازشناخت: در نگرش اول زبان در حد یک ابزار بیانی برای شعر انگاشته می شود؛ همچنان که رنگ ابزار کار نقاشی است. در نتیجه، جوهره ی ادبیات به فراسوی مرزهای زبان حواله می شود. صاحبان این دیدگاه حوزه زبان شناسی را ماهیتا جدا از شعرشناسی می دانند. در انتقاد به این دیدگاه پل ریکور معتقد است بزرگترین خطر متوجه فرهنگ، تقلیل زبان به نازل ترین سطح، یعنی تبدیل آن به ابزار نظارت ماهرانه بر اشیاء و آدمیان است و رسالت شعر را مبارزه با این تقلیل گرایی دانسته است. نگرش دوم، نگرش صورتگرایانی است که زبان را در شعر یک مصداق تلقی می کنند. تعاریف فرمالیست های روس همچون رومن یاکوبسن، بر تمایز زبان شاعرانه و زبان روزمره استوار بوده. اینان معتقد بودند که زبان ادبی زبانی هنجارگریز است. بنا بر این نظریه، ادبیت یک اثر ادبی با میزان انحراف (هنجارگریزی) از زبان خودکار سنجیده می شود. این نگرش نفوذ زیادی بر نقد ادبی داشته و همچنان نیز خصوصا در محیط های آکادمیک دارد. و اما دیدگاه سوم، دیدگاهی است برون گرا که به ادبیات همچون یک گفتمان می نگرد. بدین معنی که ادبیات را صورتی خاص از یک کنش اجتماعی می دانند. در این دیدگاه سعی می شود تا شعریت شعر از محدوده بسته متن شعر به درآورده شود و به آن در چارچوب یک ارتباط شعری نگریسته شود و این چنین است که شعر، شکلِ یک کنش به خود می گیرد. این کنش به هیچ وجه کنشی یک طرفه از سوی مولف نیست، بلکه بستری است که شاعر، مخاطب، متن و مناسبات بینامتنی در آن به گفتگو می نشینند تا شعر و جهانش ساخته شود. پایه نظری این دیدگاه در زبان شناسی برمی گردد به آرای زبان شناسی بنام م. ا. ک. هلیدی که کتاب به سوی زبان شناسی شعر نیز به بررسی نظرات او می پردازد. مایکل هلیدی در دهه ۶۰ میلادی، در چارچوب مکتب زبان شناسی نقش گرا نظریه ای ارائه داد که به زبان شناسی سیستمی (نظام مند)- نقش گرا معروف شد. که بر پایه آن زبان ابزاری است برای انتقال معنا و برقراری ارتباط میان افراد یک جامعه. درواقع در تقابل با دیدگاه سوسور که زبان شناسی را بخشی از نشانه شناسی می دانست، نقش گرایان زبان شناسی را بخشی از جامعه شناسی قلمداد می کنند و به بررسی آن دسته از کنش های اجتماعی می پردازند که مبتنی بر انتقال معنا به واسطه زبان است. طبق نظر هلیدی، هر جامعه فرهنگ خاص خود را دارد که در نظام (سیستم) آن، مفاهیم مورد نیازش ساخته می شوند. این مفاهیم سیستمی، امکانات معنایی ممکن و ویژه هر نظام اجتماعی را به وجود می آورد که در نهایت پتانسیل معنایی ویژه آن جامعه ساخته و پرداخته می شود و هر ارتباطی که برقرار می گردد در چارچوب همین پتانسیل معنایی است که معنا می یابد و معنایی تولید می کند. همین تعیّنِ معنابنیاد و جامعه محور نظام و ساختار و کارکرد زبان است که بر ما آشکار می کند چرا زبان آن گونه است که هست. در این دیدگاه ادبیات به مثابه یک گفتمان در نظر گرفته می شود بدان معنا که فاولر شرح می دهد: وقتی ادبیات را گفتمان می انگاریم، درواقع متن را میانجی مناسبات میان کاربران زبان می دانیم: این مناسبات صرفا مناسبات کلامی نیستند، بلکه مناسبات مربوط به خودآگاهی، ایدئولوژی، نقش و طبقه را نیز دربرمی گیرند. متن دیگر یک ابژه نیست و بدل به کنش یا فرایند می شود. کتاب به سوی زبان شناسی شعر که توسط دو تن از نویسندگان شناخته شده ی عرصه زبان شناسی و ادبیات نگاشته شده، درواقع حاصل تلاش این بزرگان در رساله دانشگاهی خود است در محضر استادانی چون زنده یاد دکتر علی محمد حق شناس، دکتر محمدرضا باطنی، دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی و بابک احمدی. این کتاب ارزنده حدود ۲۰ سال پیش، توسط نشر مرکز نیز به بازار آمده بود؛ اما با توجه به عدم دسترسی مخاطبان نسل امروز به این کتاب و همچنین تمایل نویسنده برای بازنگری در آن، به همت نشر آگه نسخه ویراسته و پیراسته ای از آن در اختیار علاقمندان حوزه شعر و زبان شناسی قرار گرفته است. مهران مهاجر (متولد ۱۳۴۳) عکاس، منتقد هنری، مترجم، زبان شناس و فرهنگ نویس ایرانی ست که در پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران و مؤسسه پرسش تدریس می کند. وی به همراه محمد نبوی چندین کتاب در عرصه هنر، نشانه شناسی، ادبیات و فلسفه ترجمه و روانه بازار کتاب کرده اند. مولفان کتاب حاضر در ابتدا بعد از مقدمه به بررسی دیدگاه نظریه زبان شناسی سیستمی- نقش گرای هلیدی و تبیین اصول و بنیان این رویکرد پرداختند. و در ادامه، بعد از ارائه مقاله ترجمه شده ی هلیدی در باب زبان شناسی و بوطیقا و همچنین بررسی تاریخچه شعر نو در ایران، در انتها چند شعر از نیما یوشیج را از منظر این نظریه مورد تحلیل و خوانشی دقیق قرار دادند که در جای خود می تواند برای منتقدان ادبی، دانشجویان زبان شناسیِ علاقه مند به ادبیات و شاعران، بسیار کاربردی و مفید باشد. با توجه به این که همیشه نه فقط در ایران بلکه در سراسر جهان (در ایران بیشتر!) بین زبان شناسان و منتقدان ادبی در تحلیل متون ادبی بحث و جدل بوده، اگر دیدگاه های مربوط به این مجادلات بررسی شود به نکته ای که فاولر به خوبی به آن اشاره می کند پی خواهیم برد: منتقدان ادبی این حقیقت را در نظر نمی گیرند که نظریه های زبان شناختی متفاوتی وجود دارد که هر کدام واجد ویژگی های کاملاً متمایز خود است. گرچه امکان دارد الگوی زبان شناختی الف برای انجام وظیفه ی خاصی در نقد ادبی کارآمد باشد یا نباشد، اما ممکن است همان نتیجه گیری در مورد الگوی زبان شناختی ب که حیطه یا رویه ی متفاوتی دارد صدق نکند. اشکال منتقدان ادبی این است که اطلاعات کافی ندارند تا بین الگوهای زبان شناختی تمایز قائل شوند، اما متقابلاً خود زبان شناسان نیز این تمایزات را نمی پذیرند و لذا هر زبان شناسی در بررسی ادبیات، نظریه ای را به کار می گیرد که خودش درست می پندارد. بین مکاتب زبان شناسی آن چنان رقابتی وجود دارد که هواداران یک نظریه حاضر نیستند بپذیرند که نظریه ی رقیب برای منظور خاصشان مزیت هایی دارد. کتاب حاضر می تواند تا حدودی این شکاف ها بین دنیای ادبیات و زبان شناسی را از بین برده و راهی میانه و بدون سوگیری را از این بین برگزیند. * کارشناس ارشد زبان شناسی ................................................................. منابع: - فالر، راجر و دیگران (۱۳۸۱). زبان شناسی و نقد ادبی. ترجمه ی مریم خوزان و حسین پاینده. تهران: نشر نی. - جان خان، علیرضا و میرزا، زهرا (۱۳۸۵). درآمدی به شعرشناسی نقشگرا. مجله پژوهش زبان و ادبیات فارسی، شماره هفتم، پاییز و زمستان ۱۳۸۵. - مهاجر، مهران و نبوی، محمد (۱۳۹۳). به سوی زبان شناسی شعر. تهران: نشر آگه. - ریکور، پل (۱۳۸۴). زندگی در دنیای متن. ترجمه ی بابک احمدی، چاپ پنجم، تهران: نشر مرکز.