پایگاه خبری الف 6 شهريور 1395 ساعت 11:20 http://alef.ir/vdcf0jdmjw6dcea.igiw.html?384724 -------------------------------------------------- پیشنهاد کتاب/ «از یقین تا تردید»؛ اف. دیوید پیت؛ ترجمه محمدعلی جعفری؛ آگه عنوان : داستانی که ذهن غربی روایت کرده محمدعلی حسنلو*؛ 6 شهریور 1395 -------------------------------------------------- متن : از یقین تا تردید (داستان علم و اندیشه در قرن بیستم) نویسنده: اف. دیوید پیت مترجم: محمدعلی جعفری ناشر: آگه، چاپ اول ۱۳۹۴ ۳۰۲ صفحه، ۱۹۰۰۰ تومان شما می توانید کتاب از یقین تا تردید را تا یک هفته پس از معرفی با ۱۰ درصد تخفیف از فروشگاه اینترنتی شهر کتاب آنلاین خرید کنید. **** زندگی در هر دورانی شرایط و محدودیت هایی را برای انسان ها به وجود می آورد. نزدیک به پانصد سال از انتشار نظریات کوپرنیک درباره ساختار منظومه شمسی می گذرد، نظریاتی که در همان سال های نخستین، اندیشه های بسیاری را تحت تاثیر خود قرار دادند. جان دان شاعر متافیزیک انگلیسی در حدود پنجاه سال پس از انتشار این نظریات در قطعه شعری سروده است: بشر خیمه ای بافته، آن را بر سر آسمان انداخته و اکنون همه را از آن خود ساخته این دو سطر، گویای اندیشه ای است که انسان پس از رنسانس در سر خود می پروراند. اندیشه هایی که در قرن هجدهم تا جایی پیش می رود که ریاضیدانی چون سیمون لاپلاس مدعی می شود که اگر در لحظه خلقت در کنار خدا بود، می توانست با استفاده از قوانین نیوتن کار آینده جهان را پیش بینی کند. شاید عمده علت این که ما انسان ها همچنان دست از جست وجو برنمی داریم این باشد که یک جایی می خواهیم بالاخره بر همه چیز تسلط پیدا کنیم. پس از قرن شانزدهم این تفکر ناشی از رنسانس، بر اذهان بسیاری حاکم شده است که انسان دیگر اشرف مخلوقات نیست. اما راه های دیگری پیدا شدند که تسلط خود را بر طبیعت گسترش بدهیم، راهی که ریاضیات و علم در طی سال ها پیش روی انسان گذاشتند، راهی که حتی در قرن نوزدهم به قطعیت کامل رسیده بود، که علم به بالاترین درجات خود رسیده است و دیگر کمتر چیزی برای کشف و ارائه مانده است، دیگر وقت زندگی در صلح و آرامش است. اما دیری نمی پاید که رویای یقین و صلح فرو می ریزد. در دو دهه نخست قرن بیستم دانشمندانی چون ماکس پلانک، پوانکاره، هایزنبرگ، اینشتین ، نیلز بور و بعدها منطق دانی چون کُرت گودل زمینه ساز وضعیتی می شوند که پایه های یقین را سست می کند و به مرور وضعیتی همراه با احتمال و عدم قطعیت در دنیای علم و بسیاری از علوم اجتماعی و حتی امور زندگی روزانه انسان به وجود می آید. انسان قرن بیستم، در شرایطی دچار دو جنگ جهانی و جنگ های بسیار دیگری در این قرن می شود که بسیاری از سیاستمداران در نخستین روزهای قرن بیستم اعتقاد داشتند دیگر جنگی در اروپا در نخواهد گرفت. اما چه می شود که آن همه یقین به یک باره فرومی ریزد و شاعری چون لویی آراگون که شعرهای وطن پرستانه بسیاری علیه اشغالگران سروده است، انسان آن دوران را این چنین مورد تاخت و تاز قرار می دهد: آدمیزاد را نصیبی نیست، نه از توانش، نه از ناتوانی، و نه از دل و چون می پندارد که بازو می گشاید سایه اش سایه یک چلیپا(صلیب) است، و چون می پندارد که همای سعادت را در آغوش می کشد آن را خفه می کند، زندگی آدمی ناکامی شگفت انگیز و دردناکی است، عشق شاد وجود ندارد. آیا واقعا همان طور است که آراگون می گوید؟ هر زمان که انسان به خوشبختی نزدیک می شود ناگهان ممکن است از فرط هیجان و شادی آن را خفه کند. آیا قرن بیستم، قرنی که مملوء از نسبیت و عدم قطعیت درباره بسیاری از امور است قرنی بود که انسان ندانسته یا دانسته رویاهای بسیاری را در نطفه خفه کرد؟ دیوید پیت نویسنده کتاب از یقین تا تردید در مقدمه کتاب خود می نویسد: قرن بیستم با یقین راسخ آغاز شد اما با تردید نگران کننده ای پایان یافت. ما دیگر هیچ گاه چنین غروری درباره دانش خود نخواهیم داشت. پیت در این کتاب وضعیت انسان قرن بیستم و از همه مهم تر وضعیت علم و اندیشه در این قرن را بررسی می کند. نخست عدم قطعیت کوانتومی است که با رویکردی تاریخی و ذکر بحث های مطرح شده میان فیزیکدانان در فصل اول مطرح می شود. پیت تاکید می کند که نظریه کوانتومی عدم قطعیت و تردید را وارد فیزیک کرد؛ نه تردیدی که ناشی از جهل بود، بلکه تردیدی بنیادی که در خود جهان مستتر است. عدم قطعیت بهایی است که در قبال مشارکت در جهان می پردازیم. مورد دیگری که از ذره بین نویسنده کتاب از یقین تا تردید دور نمانده است قضیه ناتمامیت منطق دان بزرگی به نام کُرت گودل است. اگر از بیان ریاضی قضیه گودل بگذریم، این قضیه در حقیقت درس بزرگی برای انسان بود، ما به قدرت عقل انسانی در ساختن برج های عظیم و تسخیرناپذیر خرد، نظام های خدشه ناپذیر و خیمه های فراگیر دانش مغرور شده بودیم اما گودل نشان می دهد که تفکر عقلانی هرگز نمی تواند به حقیقیت نهایی و غایی دست یابد، پس دور از انتظار است که فکر کنیم علم می تواند راز غایی کائنات را برملا کند. هر دو موضوعی که در فصل اول و دوم کتاب مطرح می شوند راه را برای پذیرش عدم قطعیت برای آیندگان فراهم کردند و دیوید پیت به همین دلیل این دو مهم را در دو فصل جداگانه به تصویر کشیده است. در سه فصل بعدی عدم قطعیت در زندگی روزمره و دیدگاه فردی انسان و حتی در میان اشیاء که روزانه با آنها بسیار در ارتباطیم، عدم قطعیت در حوزه زبان و فلسفه و همین طور در هنر و نقاشی دیگر مواردی هستند که پیت به بیان آنها پرداخته است. برای مثال او درباره اثرات کوانتوم در حوزه هنر می گوید: شاید یکی از دلایل این امر که دوران ما دوران شکوفایی هنر و ادبیات نیست به خاطر فقدان یقین است. دیگر نمی توان گزاره های فراگیر ساخت یا اسطوره های بزرگ معاصر روایت کرد. دنیای ما فاقد حس اطمینان و یقین ضروری برای زادن باخ یا میکل آنژ دیگری است. در دوره ی گذار، هنگامی که همه چیز در معرض سوال است، بزرگ ترین خلاقیت ما نه تولید آثار هنری که شاید ایجاد ساختارهای اجتماعی جدید و روابط پایدارتر و ماندگارتر با جهان طبیعی باشد. پس از این دوره که شاید تا انتهای قرن بیست و یکم ادامه یابد، زمینه جدیدی برای شکل گیری اسطوره های نو و تلاش های هنری تازه ایجاد می شود. نظریه دیگری که در قرن بیستم تردید را در مرکز علم فراگیر می کند نظریه آشوب است، نظریه ای که بر بسیاری از امور روزانه انسان از جمله بازار سهام، الگوی ترافیک، شیوع بیماری ها، نوسانات جمعیتی و غیره اثر گذاشته است، نظریه ای که دانشمندان را جذب اموری کشف ناشده از طبیعت کرد؛ نظم در دلِ بی نظمی یا بی نظمی در دلِ نظم. دیوید پیت درباره نظریه آشوب می گوید: آشوب و شانس به معنای غیاب نظم و قانون نیست، بلکه به معنای حضور نظم بسیار پیچیده ای است که از توانایی ما برای درک و توصیف آن فراتر می رود. فصول پایانی کتاب از یقین تا تردید مخاطب را با دیگر اموری از زندگی روزانه انسان آشنا می کنند که عدم قطعیت در آنها نیز وجود دارد؛ عدم قطعیت در تمام انتخاب های زندگی در حال حاضر با ماست، در خرید کردن، در رانندگی، در تمام امور سیاسی و استفاده از منابع انرژی مطمئن تر و... . پیت مخاطبان را به اندیشیدن دوباره، به خردی نوین دعوت می کند، به این که امور خُرد زندگی را جدی بگیریم و فرد فردِ ما انسان ها در قبال بسیاری از مسائل احساس مسئولیت داشته باشیم. او معتقد است ما انسان ها باید در امور زندگی مان قاعده مندی و نظم را رعایت کنیم. از نظر او آنچه تمدن انسان را تهدید می کند نابهنجاری خرد و اندیشه است و نه غرایز نهان یا سیارک هایی که ممکن است تهدیدی برای کره زمین باشند. و شخصیت پرانعطاف پیت زمانی بیشتر برای ما جلوه می کند که این سطرها را صادقانه با ما در میان می گذارد علم داستانی است که ذهن غربی روایت کرده است، اما باید حواسمان باشد که فرهنگ های دیگر داستان های دیگر روایت می کنند. این ادعا که داستان فرهنگ های دیگر چیزی بیش از اسطوره نیست و باید اصلاح شود، یا خام است و باید به زبان علمی تری بیان شود، شکل جدید از امپریالیسم فرهنگی است. ما باید به آنها احترام بگذاریم، زیرا جهان بینی و ساختار علمی متفاوتی را معرفی می کنند. خطر آن جاست که فرهنگی روایت خودش را حقیقت مطلق بداند و بخواهد حقیقت خود را به مثابه معیار دانش و اعتقاد به دیگران تحمیل کند. به طور کلی از یقین تا تردید کتابی است که سعی می کند علت های تردید انسان قرن بیستم را از دریچه علم واکاوی کند و راه هایی نیز برای تحمل این وضعیت عدم قطعیت ارائه کند، با وجود این پرسش های متوالی برای بسیاری از ما انسان ها همچنان وجود خواهد داشت، پرسش هایی که در دهه ی دوم قرن بیست و یکم هم چنان ما را درگیر خویش خواهند کرد. * کارشناس ارشد ریاضیات کاربردی .......................................................................................... منابع و مآخذ: ۱-از یقین تا تردید/ اف. دیوید پیت/ ترجمه محمدعلی جعفری/ نشر آگه/ ۱۳۹۴ ۲-قضیه گودل/ ارنست نیگِل، جیمز آر نیومان و ... / ترجمه رضا امیر رحیمی/ انتشارات نیلوفر/ ۱۳۹۳ ۳- رقص جهان/ مارسلو گلیسر/ ترجمه علی بازیاری شورابی/ انتشارات سبزان/ ۱۳۹۴ ۴-شعر فرانسه در سده بیستم/ ترجمه و توضیح محمدتقی غیاثی/ انتشارات ناهید/ ۱۳۸۵