پایگاه خبری الف 4 شهريور 1396 ساعت 23:40 http://alef.ir/vdcevn8nxjh87pi.b9bj.html?505683 -------------------------------------------------- راهنمای کتاب/ «فقهیان و انقلاب ایران»؛سید هادی طباطبایی؛ کویر عنوان : تقاطع سیاست و فقاهت مانی ارجمند؛ 4 شهریور 1396 -------------------------------------------------- متن : فقهیان و انقلاب ایران (یک نسل پس از آیت الله العظمی بروجردی) نویسنده: سیدهادی طباطبایی ناشر: کویر، چاپ اول 1396 392صفحه، 28000 تومان شما می توانید کتاب فقهیان و انقلاب ایرانرا تا یک هفته پس از معرفی با ۱۰ درصد تخفیف از فروشگاه اینترنتی شهر کتاب خرید کنید. ***** یاکوب ادوارد پولاک (پزشک اتریشی ناصرالدین شاه) در خاطراتش می نویسد: ملاها بین محرومین و فرودستان طرفداران بسیاری دارند، اما دولتیان از ملاها می ترسند، زیرا ملاها می توانند قیام و بلوا بر پا کنند. کتاب فقیهان و انقلاب ایران نوشته سید هادی طباطبایی با این جمله از خاطرات دکتر پولاک که نشان از درک او از جامعه مذهبی ایران و نقش پررنگی که روحانیون در آن دارند، آغاز می شود. تجربه رخدادهای بزرگ سیاسی و اجتماعی چند سده اخیر (همچون انقلاب مشروطه یا انقلاب اسلامی) نشان از این واقعیت دارد که هرگاه حرکت توده های مردمی به صورت گسترده دیده شده، روحانیون نقش تعیین کننده ای در آن داشته اند. البته میزان این تاثیرگذاری با اجماع روحانیون و همراهی آنها با خواست و منافع توده مردم نسبت مستقیم داشته است، چنانکه امام خمینی با وجود همراهی نکردن برخی روحانیون شناخته شده در مبارزات منتهی به انقلاب 1357 چون در جهت خواست و منافع مردم در حرکت بودند، امکان رهبری و به نتیجه رساندن این جریان را یافتند؛ اما فقیه نامداری چون شیخ فضل الله نوری (در انقلاب مشروطه) وقتی در تقابل با خواست مردم با جریان استبداد همسو شد، با وجود همه ی وزن و اعتبار فقهی اش نتوانست جماعت را به کرنش دربرابر محمدعلی شاه که دستش به خون بسیاری از آزادی خواهان آلوده بود، وادار کند و سرانجام تلخی نیز برای او رقم خورد؛ در حالی که در همان زمان، روحانیان مشروطه خواهی که با مردم همراه بودند نه تنها پیروز میدان شدند بلکه در تاریخ نیز به خوشنامی بیشتر از آنها یاد می کنند. آنچه گفته شد نقش مهمی در سرشت و سرنوشت فقیهان در جریان مبارزات منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی نیز داشت. کنش ها و واکنش های سیاسی در موقعیت های خطیر تاریخی همواره نقش مهمی در ترسیم چهره شخصیت های سیاسی و مذهبی دارد؛ سال های پایانی حکومت پهلوی دوم که با نهضت امام خمینی همراه بود، به عنوان محکی برای سنجش کم و کیف نقش سیاسی و مذهبی فقهای هم نسل ایشان در این کتاب بوده است. در سال 1323 وقتی آیت الله بروجردی به حوزه علمیه قم آمد، از چنان وزنی برخوردار بود که دوران اقتدار مرجعیت تشیع دوباره رقم خورد. از یک سو حکومت پهلوی می کوشید که نظر آیت الله بروجردی را تامین کرده و دغدغه هایش را محترم شمارد و از دیگر سو طلاب و فق ها نیز آنچه نظر ایشان بود، حجت می شمردند. رابطه ایشان با پهلوی دوم نه دوستانه بود و نه خصمانه، با سیاستی مصلحت گرایانه کار خود را پیش می برد؛ چنان که حتی روحانیونی که با منش و روش ایشان موافقتی نداشتند در برابر رأی آیت الله بروجردی چاره ای جز سکوت و تمکین نمی یافتند. حکومت پهلوی که تا زمان حیات ایشان امکان اجرای برخی برنامه های سیاسی خود را نیافته بود. پس از وفات آیت الله بروجردی در آغاز سال 1340، بستر را برای پیش برد و اعمال سیاست های مسکوت مانده اش مناسب یافت. اما از طرف مقابل روحانیون نیز بیکار ننشستند، فرصت را برای اعتراض و مبارزه علیه رژیم پهلوی مهیا یافتند. گویی زمانه ای رسیده بود که سیاست و فقاهت به جنگ هم می رفتند و در این هنگام مراجع تقلیدی حضور داشتند که می باید در این نزاع ها راهی می جستند. آنها می باید هم پاس مقام فقاهت را نگاه می داشتند و هم سوداهای سیاسی حاکمیت را تعدیل می کردند و فقیهان، زمانه ای صعب و البته تاریخ ساز را در پیش روی داشتند. یکی از نجف نامه می نوشت و حاکمان را تحذیر می داد که از ریختن دماء مسلمین درگذرید؛ دیگری انقلابیون را پروا می داد که از سیاست پای پس کشید و خون مسلمین را هدر ندهید. یکی در تبعید نامه می نوشت و حکومت را با جائرین تاریخ برابر می دانست و دیگری رعیت را به مدارای با حاکمیت فرا می خواند. یکی دست بر عصا داشت و دیگری به تندی می تازید و آتشی در خرمن فقها افتاده بود و می رفت تا قربانیانی بر جای نهد. (نقل از متن کتاب) به زعم نویسنده کتاب این دوران تاریخ ساز ، فروردین ماه 40 تا بهمن 57، با کنش و واکنش هایی همراه بوده که نیازمند به بازخوانی است و در پرتو این بازخوانی هاست که می توان به تماشای واقع بینانه عملکرد سیاسی عده ای از مراجع عظام تقلید در این دوره تاریخی نشست و از کم و کیف تجربه آنها در مواجهه با حاکمیت پهلوی و طلاب درس گرفت. ناگفته پیداست که همواره در موقعیت های خطیر است که می توان عیار چنین مردانی را سنجید و عملکردشان را به قضاوت نشست. سیدهادی طباطبایی در کتاب فقیهان و انقلاب ایران، پس از مقدمه ای که به اوضاع و احوال سیاسی ایران و رویکرد حکومت پهلوی اول در دوران مرجعیت آیت الله بروجردی دارد، طی یازده فصل به سراغ یازده تن از فقیهانی که به یک نسل بعد آیت الله بروجردی تعلق دارند رفته است، که عناوین این فصول به قرار زیر است: سیاست حکیمانه محسن حکیم، سید احمد خوانساری؛ سیاست محتاطانه فقیه پایتخت، سید عبدالله شیرازی و مشی مبارزاتی از نجف تا مشهد، سید محمد میلانی؛ از جسارت های انقلاب تا دلسردی سیاسی، سید شهاب الدین مرعشی نجفی؛ تلاش برای حفظ شریعت و انضباط کشور، سید محمدرضا گلپایگانی؛ قعود اعتراضی یک مرجع، میرزا هاشم آملی؛ وارسته ای در حاشیه سیاست، سید ابوالقاسم خویی؛ از بیانیه ها آتشین تا فروکش کردن اقدامات انقلاب، سید کاظم شریعتمداری؛ در سودای تحقق قانون، سید حسن طباطبایی قمی و سیاست تأسی از سلف صالح و سید محمد روحانی؛ آنکه با امام انقلاب بر سر مهر نبود. ترتیب فصول با در نظر گرفتن سن و سال این فقها منظم شده است، از آیت الله حکیم که به لحاظ سنی از همه بزرگتر است تا آیت الله روحانی که از بقیه جوانتر بوده اند. ابتدای هر فصل مزین است به تصویر یکی از این فقها و در آن فصل نویسنده کتاب، با بیانی خواندنی و در عین حال مستند به منابع گوناگون به روایت زندگی فقهی و سیاسی ایشان در همان مقطع تاریخی هفده ساله (دوران نهضت امام خمینی) می پردازد. بنابراین نویسنده به درستی نظر و عمل این فقیهان را در میانه میدانی تحلیل کرده که یک سویش حکومت پهلوی است و سوی دیگر آن امام خمینی و روحانیون هم رأی و پیرو ایشان. ساختار کتاب به گونه ای است که خواننده می تواند به صورت مستقل هم از محتوای هر فصل استفاده کند و همچنین در کلیت متن هم به شکلی پازل وار این فصول یکدیگر را کامل می کنند. برای مثال خواننده در طی این فصول می تواند جبهه کلی مهمترین فقیهان هم دوره امام خمینی را در قبال نهضت انقلابی ایشان (که پس از رحلت آیت الله بروجردی رفته رفته آغاز شد و در سال 1342 نقطه عطف نخستین آن شکل گرفت و سرانجام پس از فراز و فرودهای بعدی در نقطه عطف دوم و نهایی در بهمن 1357 پیروزی رسید)، به روشنی ردیابی کند. سید هادی طباطبایی در این کتاب نشان می دهد برخلاف تصور برخی، اینگونه نبوده که پس از رحلت آیت الله بروجردی همه فقها بر لزوم مبارزه با رژیم پهلوی تأکید داشته باشند. این فقها در سال های آغازین دهه چهل با واکنش و اعتراضات امام خمینی همراهی دارند اما سپس سرد می شوند و برخی حتی ترجیح می دهند با سیستم موجود اصطکاک نداشته باشند و... همچنین در این کتاب با قضاوتی بی طرفانه سعی شده اختلاف نظرهای برخی از این فقها و امام خمینی و جریانهای سیاسی که تحت رهبری ایشان وجود داشته ، بررسی کرده و با واقع بینی به تحلیل دلایل این اختلافات که اغلب در نوع نگاه فقهی و سیاسی آنها ریشه داشته ، بپردازد. بنابراین خوانندگان کتاب نه تنها به شناخت بهتر این یازده نفر دست می یابند بلکه مجالی می یابند برای شناخت بهتر و دقیق تر امام خمینی و نگرش او در مبارزات علیه حکومت پهلوی آن هم از زاویه ای کاملا متفاوت.