پایگاه خبری الف 28 مرداد 1395 ساعت 10:49 http://alef.ir/vdcepz8xfjh8vwi.b9bj.html?381267 -------------------------------------------------- پیشنهاد کتاب/ «شاخه‌ی زرین»؛ جیمز جرج فریزر؛ ترجمه کاظم فیروزمند؛ آگاه عنوان : کُشتن خدایان مهدی گلبخش*؛ 28 مرداد 1395 -------------------------------------------------- متن : شاخه ی زرین (پژوهشی در جادو و دین) نویسنده: جیمز جرج فریزر ترجمه: کاظم فیروزمند ناشر: آگاه، چاپ هشتم ۱۳۹۴ ۸۶۱ صفحه، ۴۵۰۰۰ تومان شما می توانید کتاب شاخه زرین را تا یک هفته پس از معرفی با ۱۰ درصد تخفیف از فروشگاه اینترنتی شهر کتاب آنلاین خرید کنید. ***** آیا تابه حال در مورد تاریخ ابتدایی بشر اندیشیده ایم؟ بشر نخستین، چگونه به عالَم نگاه می کرد؟ درباره ی منشأ آداب و اعتقادات و مناسک متعدّد بشر نخستین در جهان قدیم و توصیف تاریخ تفکر آدمی و تاریخ ادیان ابتدایی و مناسکی که مردمان، خاطره ی آن ها را طی قرن ها حفظ کرده اند تا چه اندازه اطلاع داریم؟ سیر زندگی بشر از جادو به دین و بعد به علم بوده است. بشر نخستین در مورد جادو اعتقادات خاصی داشت. جالب است بدانیم شـاهان نخستین به خاطر هنر سیاه (جادو) یا سپید (مذهب) بر اریکه ی قدرت می نشستند و در آن جامعه، لازمۀ پادشاهی، جادوگری و کاهنی بود. مثلا در مـعبد نـمی درختی می رویید که هیچ یک از شاخه هایش نباید می شکست و کسی که می توانست یکی از شاخه های آن را بـشکند بـا کاهن معبد می جنگید و او را می کشت، سپس فـرمانروای بیشه زار می شد. شاخه ی زرین، نوشتاری است که در این راستا بدین مسئله می پردازد. این اثر، مشهورترین کتاب جیمز جورج فریز است که بر مـطالعات انسان شناسی تـأثیر عـمیق داشته و جوّ فرهنگی قرن بیستم را تحت تأثیر قرار داده است. هدف اولیه شاخه ی زرین تشریح آیین ها و مـراسم خـاص جادویی در دوران باستان است. این کتاب، پژوهشی تطبیقی است که با رویکردی اجتماعی و با تکیه بر دو محور اسطوره و دین، به تحقیق در مبانی خرافه پرستی، ادیان ابتدایی و اعتقادات و مناسک مردمان آغازین می پردازد. این پژوهش درصدد اثبات این ادّعاست که سیر اندیشه انسان ها برای توجیه وقایع زندگی و طبیعت پیرامونشان، و نیز برای گره گشایی یا گریز از پیچیدگی های حیات، چگونه ابتدا به جادو و خرافه ها روی آورد و بعد از آن به دین گروید و سرانجام از دین به علم متمایل گشت. فریزر در این کتاب، به دنبال یافتن وجه مشترک ادیان و اساطیر مردمان جهان است. عنوان شاخه ی زرین هم برگرفته از تابلویی با همین نام از ویلیام ترنر (۱۷۷۵ - ۱۸۵۱‍‍‍) نقّاش نامدار بریتانیایی است، و در واقع به درختی مقدّس اشاره دارد که شکننده ی شاخه ای از آن می توانست برای تصاحب منصب کهانتِ معبد دیانا در ایتالیا، با کاهن پیشین معبد مبارزه کند. شاخۀ زرین اثری دوران ساز است که می خواهد وجه مشترک تقریباً همه ی ادیان ابتدایی را با هم و با ادیان مدرن همچون مسیحیت نشان دهد. بنای کتاب بر این است که همه ی ادیان، در اصـل، آیین های بـاروری بوده اند؛ متمرکز بر گرد پرستش و قربانی کردن ادواری فرمانروای مقدّس که تجسّد خدایی میرنده و زنده شونده، الوهیتی خورشیدی، داشتند و به وصلتی رمزی با الهه ی زمین تن در می داد. چنان که به هنگام خرمن می مرد و به وقت بهار تجسّد دوباره مـی یافت. فریزر مدّعى است که این افسانه، عصاره همه ی اساطیر عالم است. شاخه ی زرین از زمان انـتشار، واقعه ای مـهم تـلقی شد، و نقد و نظرهای متفاوتی را برانگیخت. مجله ی تایم ، آن را یکی از مؤثرترین کتاب های قرن بیستم نامید. پروفسور اشکی مـونتاگ آن را یـکی از آثـار بزرگ فرهنگ ما برشمرده است و خواندن آن را شرکت در ماجرای اودیسۀ فرهنگی بشر و رسیدن به وسعتی عظیم در همدلی و تـفاهم باهم نوعان خود دانست. به گفته ی فریزر در مقدّمه ی کتاب، هدف اصلى این کتـاب تـبیین قـاعده اى است که بر اساس آن، جانشین کاهن معبد دیانا، در آریسیاى ایتالیا برگزیده مى شود . به اعتقاد فـریزر و بر پایه ی بررسى هایى که وى انجام داده است، این فرآیند انتخاب جانشین کاهن در نقاط دیگر دنیا نیز وجود دارد. شیوه ی انتخاب جانشین بـه این صورت اسـت که شـاه که همان کاهن هم هست، در پایان یک دوره ی معین یا هنگامی که بلایى عمومى - مانند خشک سالى، قحطى یا شـکست در جـنگ - از کاستى گرفتن قدرت هاى طبیعى آنان حـکایت مى کرد، کشته مى شود . قانون معبد باستانى الهه ی جنگل چـنین بـود که نـامزد کهانت، فقط با کشتن کاهن فعلى مى توانست جاى او را بگیرد و تا زمانى که خود کشـته نـشده بود، کهانت را برعهده داشت . کتاب شاخه ی زرین در صـورت تک جلدی خود، پس از چند مقدّمه فاضلانه و تحلیلی از رابرت فریزر ویراستار نسخه جدید اثر، و سال شمار زندگی جیمز فریزر، و مقدّمه ای از خود مؤلّف، به چهار کتاب اصلی تحت این عناوین تقسیم شده اسـت: کتاب اول: فرمانروای بیشه زار؛ کتاب دوم: کُشتن خدایان؛ کتاب سوم: بلاگردان؛ کتاب چهارم: شاخه ی زرین. هر یک از این کتاب ها نـیز بـه چندین فصل کوتاه و بلند تقسیم شده کـه عناوین خـاص خـود را دارد. در پایان کتاب نیز توضیحاتی جامع در مورد برخی از واژه ها و جملاتی از کتاب که نیاز به توضیح داشته اند، ارائه شده است. نخستین بخش کتاب با عنوان فرمانروای بیشه زار، به مباحثى درباره جادو و مـذهب ، پرسـتش درختان، انسان خدایان، تابوها و مخاطرات روح اختصاص دارد. دومـین بـخش کتـاب، که حجیم ترین و اساسى ترین موضوعات را در خود جای داده، کشـتن خـدایان نام دارد و با مطالبى درباره کشتن فرمانروای آسمانى و قربانى کردن پسر فرمانروا آغاز مى شود و بـه مـوضوعاتى نظیر عید نیایش براى ارواح، مـادرتبارى و الاهـه هاى مادر و کشـتن حـیوان آسـمانى مى پردازد . انتقال شر ، بلاگردان هاى باستان و مـصلوب کردن مـسیح، موضوعات فصل سوم کتاب است. از این فصل با عنوان بلاگردان یاد شده است. دست آخر هم در آخرین فصل، که شـاخه ی زرین نام گرفته و در آن، مرگ و رستاخیز بررسی شده اسـت. در منصفانه ترین نگاه و فارغ از پیش داوری، شـاخه ی زرین اثرى است که شیوه هاى ابـتدایى پرسـتش، اعمال زناشویى، آیین ها، مراسم و جشن هاى بارورى نیاکان ما را گزارش مى کند. همچنین با ردّ این باور عـمومى که زنـدگى ابتدایى ساده بوده است، نـشان مـى دهد که انـسان بدوى دربند جـادو، تـابوها و خرافات پیچیده ای اسیر بوده اسـت. در این اثر شاهد تحول انسان از وحشی گری به تمدّن، از دگرگون شدنِ رسوم و آداب عجیب و غریب و اغلب خونینش به ارزش های پایدار اخلاقی، عقلی و معنوی هستیم. اما در نگاه کلی به این کتاب باید گفت فریزر بر این باور است که انسان های آغازین، موجوداتی بی پناه در دنیایی وحشی بودند و خود را در عالمی که آن را نمی فهمیدند و بر آن مـهار و کنترلی نداشتند، گمشده می یافتند. آنان با علم بـه عـجز و ناتوانی خود، نیاز داشتند تا برای ادامه ی زندگی به طریقی طبیعت را به مهار خویش درآورند. فهم چنین موجوداتی، از عالم، فهمی از روی ضرورت و درماندگی بود. با چنین طرز تفکری انسان های ابتدایی بـه فـلاسفه ای تبدیل شدند که درباره ی عـملکرد طـبیعت، نظریه ای را مطرح ساختند. این نظریه، جادو نامیده شد. فریزر اعتقاد دارد که بین مفاهیم جادویی و علمی تشابه وجود دارد. آنانی که جادوی همدلانه را به کار می گرفتند، بر این گمان بودند که حوادث طبیعت لزوماً پی درپی رخ می دهند. این همان اصل اسـاسی است کـه علم نوین بر آن استوار است. فریزر مـی گوید گرچه راهـی کـه در جادو پیش گرفته بودند، قابل پذیرش بود، اما یک اشکال عمده داشت و آن اینکه کاملاً بی فایده بود. پس جادو، هنری بی حاصل و یک اشتباه بود. این اشتباه نهایتاً شناسایی شد و با شـناسایی آن مـعنای یأس آور عجز و ناتوانی بازگشت. پس از شکست جادو، برای تـوضیح جـهان و مهار و کنترل ماهرانه ی طبیعت ، از دین کمک گرفتند. فریزر مراد خود را از دین بدین صورت بیان می کند: درک من از دین، تسکین و راضی ساختن نیروهای فـوق بـشری است کـه هادی و ناظر روند طبیعت و حیات بشر انگاشته می شوند. تغییر فلسفه زندگی بشر از جادو به دین، نه تنها بـه جـهت نـظری دارای اهمیت بود، که بیانگر تغییر تمام عیار رویکرد انسان نیز بود، و این احتمالاً با کشف عدم کفایت جادو حاصل شده است. خودبسندگیِ مغرورانه ی جادوگر، رفتار متکبّرانه اش با نیروهای برتر و ادّعای گستاخانه اش در اِعمال سلطه ای همانند آن، نمی توانست نتیجه ای جز برانگیختن کشیش داشته باشد؛ کشیشی که با اعتقاد مطلقش به جلال الهی و خاکساریش در پیشگاه او، چنین ادعاهایی و چنین تکبری را می بایست تعرّض کفرآمیز و ملحدانه به منزلتی دانسته باشد که فقط خاصّ خداست. اما جادوگر برای رفع مشکلات و خطرهایی که از هر سو متوجّه انـسان بـود، تنها بـه قدرت خود و نظام ثابت طبیعت متّکی بود که با اطمینان به آن، به اهداف خود در طـبیعت دسـت مـی یافت. از منظر نویسنده، دین تسلسل و ترتیب پدیده های طبیعی را ناشی از اراده، شهوت یا هوس موجوداتی روحانی می داند که از نوع انسان اما از نظر قدرت و توان، بسی بالاتر از اویند. اما این برای انسان، رضایت بخش به نظر نمی رسید؛ زیرا دین بر آن است که وقوع و ترتیب حوادث طبیعی را قوانین تغییرناپذیری تعیین نمی کند و این حوادث تا حدودی متغیر و نامنظم اند. برعکس، هر چه بیشتر در این ترتیب و توالی حوادث طبیعی دقیق شویم، بیشتر متوجّه هماهنگی و وحدت کلّی آن ها می شویم و این به وسیله ی علم، قابل پیش بینی است. بدین ترتیب، به تدریج نظریه ی دینی را کنار گذاشتند و برای توجیه امور طبیعت نیازی به ایزدان ندیدند. در این جا فلسفه زنـدگی دیگری مطرح می گردد که موفقیت بیشتری در به کارگیری طبیعت از خود نشان داد و انسان از طریق آن توانست طبیعت را مـهار و پیـش بینی کند. فریزر آن فلسفه زندگی را که از چنین توانایی بـرخوردار اسـت، علم دانست. توجه انـسان بـه عـلم به معنایی بـازگشتی مجدّد بـه اصل بنیادین جادو، یعنی نظم بود. علم و جادو، هردو، به نظمی اعتقاد دارند که اصل بنیادی همه امور است. از نظر فریزر، عظمت نتایجی کـه علم بدان دست یافته است، به سهولت می تواند صحّت این روش را که پس از دین، متداول گشت، نشان دهد. بشر پس از قرن ها سرگردانی در پیچاپیچ ظلمانی تاریخ، سرانجام کلید زرینی را که بسیاری از درهای گنجینه ی طبیعت را می گشود، به دست آورد. او با نگاهی بسیار خـوش بینانه بـه علم، می گوید: شاید چندان گزاف نباشد اگر بگوییم که امید پیشرفت - اعمّ از اخلاقی و فکری و نیز مادی - در آینده، بسته به راهی است که علم خواهد رفت و هر مانعی که بر سر راه اکتشاف علمی قرار گیرد، بیدادی نـسبت بـه بشریت است. با آنکه فریزر نگاه علمی به جهان را بهترین نظریه مدون موجود می داند، اما لزوماً آن را نظریه کامل و نهایی درباره ی جهان لحاظ نمی کند و بر ایـن بـاور است که شاید فرضیه ای کامل تر جـای آن را بگیرد. اما فعلا ما هستیم و علم! * کارشناس ارشد الهیات