پایگاه خبری الف 8 خرداد 1396 ساعت 15:54 http://alef.ir/vdcdx50o9yt05z6.2a2y.html?477026 -------------------------------------------------- راهنمای کتاب/ «موتسارت»؛ نوربرت الیاس؛ ترجمه حسن خیاطی؛ علمی و فرهنگی عنوان : تصویر انسانی یک اسطوره مانی ارجمند؛ 8 خردادماه 1396 -------------------------------------------------- متن : موتسارت (تصویر یک نابغه) نویسنده: نوربرت الیاس مترجم: حسن خیاطی ناشر: علمی و فرهنگی، چاپ اول 1395 180صفحه، 10000 تومان شما می توانید کتاب موتسارت را تا یک هفته پس از معرفی با ۱۰ درصد تخفیف از فروشگاه اینترنتی شهر کتاب خرید کنید. ***** در اوج قریحه و توانایی ادبی در سی و پنج سالگی درگذشت. نیمه های شبی زمستانی پس از تبی شدید تسلیم مرگ شد.از نامداران زمانه خود بود، اما صبح روز بعد، خانواده اش او را در یکی از گورهای مخصوص فقرا به خاک سپردند. نحوه مرگ و خاکسپاری شتابزده اش، مرگ او را به اتفاقی پرسش برانگیز نزد پژوهشگران بدل ساخته است: چه رازی در مرگ او وجود داشت؟ آیا به قتل رسید؟ یا اینکه به دلیل شرایط دشوار و ناکامی های سالهای آخر عمر، مبارزه ای برای غلبه بر بیماری و ادامه زندگی نکرده است. کتاب موتسارت تصویر یک نابغه، اثر نوربرت الیاس با ترجمه حسن خیاطی که توسط نشر علمی و فرهنگی به بازار آمده، از جمله پژوهش هایی است که نویسنده با کنار نهادن تئوری قتل موتسارت کوشیده نگاهی واقع بینانه به زندگی و مرگ این موسیقی دان بزرگ داشته باشد. با این حال نوربرت الیاس نیز کتاب خود را با اشاره به مرگ موتسارت آغاز می کند، چراکه مرگ این موسیقیدان یکی از کلیدی ترین فرازها برای شناخت اوضاع و احوال موتسارت در سالهای آخر زندگی است، به خصوص که این نویسنده باور دارد یأسی که موتسارت در سالهای آخر گرفتار آن بود نقش پررنگی در سرعت گرفتن بیماری مهلک او داشته است. این تئوری چندان هم دور از ذهن به نظر نمی رسد، تجربه نشان داده وضعیت روحی بیمار نقش مهمی در توقف یا پیشرفت بیماری دارد. موتسارت به استعداد شگرف خود در موسیقی واقف بود، تغییر محل زندگی و انتخاب وین برای زندگی نیز بی ارتباط به این مسئله نبود، او به شهری آمده بود که بتواند توانایی های خود را در عرصه موسیقی بیش از پیش به منصه ظهور برساند. اما در این شهر که پایتخت موسیقی اروپا به شمار می آمد، بخت و اقبال با موتسارت نبود. شکست های پی در پی حرفه ای و قرض های بسیاری که برای تامین هزینه هایش از دیگران گرفت، فشار زندگی را بر او روز افزون می ساختند. در نتیجه با وجود آگاهی از توانایی هایش احساس شکست می کرد. روی دیگر سکه ناامیدی موتسارت، رابطه شکست خورده او با همسرش (کنستانتین) بود. زنی که موتسارت بسیار به توجهش نیاز داشت؛ اما نه تنها باور به وفاداری او را از دست داده بود، بلکه احساس می کرد دیگر ارزشی نیز برای کنستانتین ندارد. درک این واقعیت نشان از آن داشت که علاقه کنستانتین به شوهرش، نه به خاطر شخص موتسارت و نه حتی به دلیل علاقه و شناخت خودش از موسیقی و هنر موتسارت، بلکه به واسطه شیفتگی اش به موفقیت ها و شهرت شوهرش در سالهای نخست ازدواج شان بوده است. الیاس از قول همسر موتسارت می نویسد: دلم برای موتسارت فریب خورده می سوزد. چنین احساسی نسبت به موتسارت پس از مرگش ناشی از احساس گناهی بود که خود کنستانتین از فریفتن موتسارت داشت؛ اما گویا این بی وفایی یک طرفه نیز نبوده است. در واقع از زمانی که به دلایل مختلف رابطه میان آنها سرد شد، خود موتسارت نیز چندان وفادارانه عمل نکرده بود و حتی برخی پژوهشگران ریشه های بیماری منجر به مرگ او را در ابتلا به سفلیس (به دلیل روابط آزاد جنسی) و تلاش برای درمان پنهانی آن با نوعی داروی آلوده به جیوه دانسته اند. به هر حال زندگی موتسارت همانند بسیاری از نوابغ، متفاوت و پر افت و خیز و در مجموع تراژیک بود. اما چنانکه نویسنده این کتاب بدان اشاره کرده جنبه های مسحور کننده آثار موتسارت به عنوان بالاترین سطح شعف موسیقیایی باعث شده که توجه چندانی به جنبه تراژیک زندگی او نشود. بگذریم از اینکه مرگ زود هنگام موتسارت نیز خود یک تراژدی بزرگ و ضایعه جبران ناپذیر برای تاریخ موسیقی جهان بود، چرا که زنده بودن او می توانست به خلق آثار ارزنده بیشتری برای هنر موسیقی ختم شود. موتسارت در عین برخورداری از قریحه بسیار، موسیقیدانی پرکار هم بود، او در حدود سی سالگی در اوج دوران باروری خود قرارداشت که در برخی از این سالها بین بیست تا چهل اثر موسیقیایی خلق کرده است! نوربرت الیاس جامعه شناسی آلمانی و نامدار است که با رویکردی جامعه شناختی به سراغ زندگی هموطن خود رفته است و کوشیده با بیرون کشیدن جنبه های تراژیک زندگی موتسارت و بررسی روانکاوانه تناقض های حاکم بر آن تصویری مبتنی بر واقعیت های کمتر توجه شده در زندگی موتسارت را ترسیم کرده و در این تصویر شمایلی متفاوت از این آهنگسار بزرگ را پیش روی خواننده بگذارد. تصویری متفاوت با ذهنیت اسطوره ای که از نوابغ در ذهن داریم. این آشنایی زدایی از نکات بیرونی ساده ای چون ویژگی های فیزیکی او، خلق و خوی نازل شخصیتی، همچنین قریحه سرشار موسیقیایی و... را شامل می شود. نوربرت الیاس با دقت و ظرافتی مثال زدنی، چهره ای از موتسارت به خواننده ارائه می کند که هم ملموس و هم انسانی است؛ تصویری که با تصورات اسطوره ای و چهره های حماسی ای که اغلب از نوابغ در ذهن داریم متفاوت است. چنین شرایطی باعث شده است که عظمت واقعی هنر موتسارت به خوبی نمایان شود. کتاب موتسارت (تصویر یک نابغه) از سه بخش تشکیل شد، بخش اول تاملاتی جامعه شناختی درباره موتسارت از هفت بخش با عناوین زیر تشکیل شده است: او خیلی ساده تسلیم شد و همه چیز را وانهاد، موسیقی دانان بورژوا در جامعه درباری، موتسارت هنرمندی مستقل می شود، هنر استادکاران و هنر هنرمندان، هنرمند درون انسان، سالهای تکوین یک نابغه، جوانی موتسارت بین دو دنیای اجتماعی بخش دوم کتاب که حجم کمتری در قیاس با بخش نخست دارد، متشکل از دو بخش شورش موتسارت: از سالزبورگ تا وین و اوج رهایی: ازدواج موتسارت است و سرانجام ضمیمه هایی همانند: ماجرای زندگی موتسارت: گاهشماری به شکل یادداشت، دو یادداشت و پسگفتار ویراستار انگلیسی به عنوان بخش پایانی در انتهای کتاب نقل شده اند. اما نکته ای که نباید آن را ناگفته گذاشت، انتشار کتاب حاضر بعد از مرگ نویسنده است. میخائیل شروتر ویراستار کتاب با اشاره به این نکته که الیاس با انتشار کتابی براساس نوشته هایش درباره موتسارت موافقت داشته و کتاب حاضر در واقع بعد از مرگ نویسنده و با استفاده و گزینش از تالیفات تدوین و ویراستاری شده است، به شکلی دقیق به نحوه شکل گیری کتاب حاضر پرداخته و آن را حاصل گردآوری و تدوین مقالات، متن سخنرانی ها و پاره ای نوشته های دیگر نوربرت الیاس دانسته است. پس گفتار به روشنی به یکی از ویژگی های مهم اثر حاضر تاکید دارد و آن این که نباید اثر حاضر را یک زندگینامه کامل درباره موتسارت محسوب کرد، اگرچه در فصل های مختلف آن باتوجه به رویکرد حاکم بر کلیت کتاب اشارات زیادی به زندگی فردی و اجتماعی او شده است. اما برجسته تر از این ویژگی بررسی جامعه شناختی نوربرت الیاس در فصول مختلف است چرا که در واقع بخش های مختلف کتاب، متن مقالات و سخنرانی هایی گوناگونی است که نوربرت الیاس به مناسبت های مختلف ارائه کرده است و میخائیل شروتر به عنوان ویراستار، مسئولیت انتشار پاره ای آثار نوربرت الیاس را برعهده داشته است. با وجود شکل گیری کتاب براساس متونی که در تاریخ های مختلفی نوشته شده اند، باید گفت به دلیل رویکرد مشخص و نظام مند نویسنده در بررسی جامعه شناختی زندگی و آثار موتسارت با اثری یکدست روبه رو هستیم، هر چند که نباید از توانایی ویراستار کتاب در سروسامان دادن به این نوشته های ارزشمند و قابل ارائه کردن آنها در قالب این کتاب خواندنی غافل شد. سرانجام اینکه غنای نگاه نویسنده و تحلیل منحصر به فرد او که آمیزه ای از نگرش های جامعه شناختی و دریافت روانشناختی از موفقیت ها و شکست های موتسارت و همچنین تناقض های آن، اهمیتی ویژه بخشیده است. الیاس در مفهوم نبوغ تامل کرده و آن را ترکیبی بغرنج از خیال پروری، الهام و سنت برمی شمارد. سرانجام به عقیده الیاس سرشت و سرنوشت موتسارت را تنش و تصادمی رقم می زند که میان نبوغ و خلاقیت فردی با خواست و پسند زمانه برقرار است.