پایگاه خبری الف 19 ارديبهشت 1396 ساعت 12:03 http://alef.ir/vdcdkz0o5yt05s6.2a2y.html?470357 -------------------------------------------------- عنوان : مسائل حل ناشده در روابط ایران و افغانستان -------------------------------------------------- متن : اقدامات غیرقانونی افغانستان در انسداد دهانه ورودی آب رودخانه هیرمند و انشعاب دادن آن و ایجاد نهر لشکری، يا احداث بند در عرض رودخانه، هدايت آب به سمت چغانسور، ولسوالی (شهرستان) چنگ و شمال نیمروز مانع جریان طبیعی آب شده است، اما مقامات افغانستان همواره خشکسالی و کاهش نزولات جوی را عامل عمل نكردن به حقابه آب رود هيرمند عنوان مي كند. به گزارش بصیرت، پس از فروپاشي امارت اسلامي طالبان، روابط جمهوري اسلامي ايران با جمهوري اسلامي افغانستان، وارد فاز جديدي شد. ايران در سقوط طالبان با جبهه متحد شمال همكاري كرد و در اجلاسيه بن در آلمان كه منجر به تشكيل دولت موقت و انتقالي شد، نقش اساسي ايفا كرد. در دوران حكومت حامد كرزي نيز روابط دو كشور عليرغم فراز و فرودهايي، از وضعيت نسبي خوبي برخوردار بود، اما با تشكيل دولت وحدت ملي و با روي كار آمدن اشرف غني به عنوان رئيس جمهور، روابط ايران و افغانستان، آن طور كه بايد گسترش نيافت. شايد بتوان گفت روابط کابل تهران تحت تاثير سياست هاي آمریکا بوده است. حضور نيروهاي خارجي در افغانستان كه به زعم ايران و همچنین مقامات افغان، عمدتا براي تامين اهداف و منافع خودشان در منطقه حضور دارند، از ديد دولت افغانستان، يك فرصت براي ايجاد ثبات و امنيت تلقي مي شود و به همين دليل نيز روابط دو كشور در زير سايه حضور نيروهاي خارجي شكل مي گيرد. شايد به اين خاطر دولت افغانستان و بويژه جناح اشرف غني هم چندان به توسعه روابط با ايران نمي انديشد و پروژه های مشترکي نظير بندر چابهار، قاچاق مواد مخدر و وضعیت مهاجرین و يا توافقنامه هاي مشترك بويژه در حوزه آب (رود هيرمند و هريرود)، به سرانجام مشخصي نرسيده است. اگر بحث اختلافات مرزی دو کشور ایران و افغانستان (۹۳۶ کیلومتر طول مرز)، جنگ داخلی و ظهور طالبان و القاعده در افغانستان را از دلایل رونق نگرفتن روابط بین دو كشور عنوان كنيم، در سال هاي پس از تشكيل دولت جديد افغانستان نيز برخي مسائل لاينحل هم چنان باقي مانده است. در واقع برخي از مسائل دو كشور زاييده ريشه هاي تاريخي است و به نوعي حالت ساختاري دارد كه از دوران گذشته رسوب کرده است، اما عمده چالش ها و مسائل دو كشور ايران و افغانستان، در فرآيند تحولات بوجود آمده و مشتق از عوامل خارجي و بازيگران آشوب ساز در اين فرآيند است. در واقع برخي مسائل لاينحل را بايد در اشغال افغانستان توسط آمريكا و متحدانش (ناتو و ساير متحدان منطقه اي) جستجو كرد. اگر بخواهيم مسائل موجود دو كشور را فهرست كنيم بايد به مساله حضور نیروهای خارجی، طالبان و داعش در افغانستان، رود هیرمند و هریرود، مهاجرین افغانستانی، مواد مخدر و قاچاق آن به ایران، روابط اقتصادی (مساله چابهار، بازارچه هاي مرزي، مبادلات اقتصادي)، روابط فرهنگی ایران و افغانستان و ... اشاره كرد. البته روابط اقتصادي ايران با افغانستان با بيش از دو و نيم ميليارد دلار، تاحدي قابل قبول است و در حوزه ترانزیت، حمل و نقل و حوزه تقویت زیر ساخت های افغانستان نظير راه آهن خواف - هرات، همکاری ها ادامه دارد. همچنین همکاری ها در بخش امنیت و مبارزه با قاچاق، ترانزیت و تولید مواد مخدر به نوعي مورد توجه دو كشور است. موضوعي كه اما بايد بدان توجه كرد حل مشکل آب های مشترک مرزی دو کشور و مسائل زیست محیطی ناشی از خشکی تالاب بین المللی هامون است. شايد دولت اشرف غني در برخي از چالش هاي موجود در افغانستان نظير توليد و قاچاق مواد مخدر، ناامني ها، حضور آمريكا، جنگ با طالبان و... نتواند اقدام موثري انجام دهد و به نوعي تاثير اين چالش ها بر ايران را غيرقابل اجتناب بداند، اما بدون شك در انجام توافقنامه هاي دو طرف، بويژه در بحث حقآبه رود هيرمند، اختيارات زيادي دارد. دولت حامد كرزي و اشرف غني بارها در ديدارهايشان با مقامات ايران بر حل مساله حقآبه نشست ها و توافقاتي داشته اند، اما عملا اين توافقات، نتيجه چنداني نداشته است. لازم به ذكر است كه با جدا شدن افغانستان از خاک ایران در سال ۱۸۵۷ میلادی به موجب معاهده پاریس، مسئله حقابه رودخانه هیرمند به یکی از مسائل مهم سیاسی، اجتماعی و زیست محیطی دو کشور مبدل گرديد. پس از شکست مذاکرات متعدد میان سران حکومتی ایران و افغانستان در سال های ۱۳۰۹ و ۱۳۲۷، قراردادی در سال ۱۳۵۱ میان سران حکومتی دو کشور در کابل توسط نخست وزيران دو كشور از جانب ايران امیرعباس هویدا و از جانب افغانستان محمد موسی شفیق به امضاء رسيد و مقرر شد در هر ثانیه ۲۶ مترمکعب آب (معادل ۸۵۰ میلیون مترمکعب در سال) سهم سیستان و دریاچه هامون باشد. با این حال، گفته مي شود از اواخر دهه ۱۳۷۰ و همزمان با کاهش نزولات جوی و بروز خشکسالی در سیستان، میزان ورودی آب هیرمند به هامون بطور مرتب کاهش یافته است. حاکمیت نداشتن دولتی مركزي مقتدر در افغانستان از يك سو و ساخت سد کجکی بر روی هیرمند، نصب و به کارگیری انواع پمپ در مسیر رودخانه هیرمند جهت کشت خشخاش توسط کشاورزان افغانستان، موجب خشک شدن دریاچه هامون (هفتمین تالاب بین المللی جهان) شده است. در سفر اشرف غنی احمدزي رئیس جمهوری افغانستان به تهران در فروردين سال ۱۳۹۴ و ديدار با حسن روحانی، رئیس جمهوری ایران، علاوه بر گفت وگو پیرامون مسائل مهاجران افغان و تهدیدهای مواد مخدر، برای نخستین بار در چند دهه اخیر، بر سر موضوع آب های مرزی مشترک و تعیین حقآبه هيرمند و هریرود و مسائل زیست محیطی برای احیای تالاب هامون، توافقاتي صورت گرفت. با روي كار آمدن دولت جديد افغانستان، اين انتظار وجود داشت كه با توجه به كمك هاي اقتصادي ايران در توسعه و بازسازي افغانستان، ميهماني بيش از ۳ ميليون مهاجر افغانستاني و نيز امضاي توافقنامه چابهار بين سه كشور ايران، افغانستان و هند در خرداد سال ۱۳۹۵، دولت جدید کابل نيز به تعهدات آبی در قرارداد تقسیم آب هیرمند عمل خواهد كرد، اما تاکنون چنین نشده است. این در حالی است كه از جمله کمک های مهم ایران به افغانستان، ابلاغیه رهبر معظم انقلاب اسلامی بود که اعلان كردند همه کودکان افغانستانی، چه آنها که دارای شرایط قانونی حضور در ایران هستند و چه آنها که مدارک قانونی حضور در ایران را ندارد، باید در مدارس دولتی ثبت نام شوند و هم اكنون نزدیک به ۱۷ هزار دانشجوی افغانستانی در دانشگاه هاي ايران و بيش از۴۱۰ هزار دانش آموز دیگر نیز در مدارس ایران تحصيل مي كنند، اما طرف افغان این کمک ها را نادیده گرفته و تعهدات قانونی خود در قبال ایران در موضوع هیرمند و هریرود را عملیاتی نمی کند. در سفري كه محمدجواد ظریف وزیر امورخارجه ایران روز یکشنبه این هفته به کابل داشت، به نوعي به اين مطلب اشاره و سپس بر تقویت روابط با کشور همسایه، همکاری های اقتصادی و بازرگانی دو کشور، مسائل امنیتی و مقابله با تروریسم، مسائل مرزی، مبارزه با مواد مخدر، منابع طبیعی، بحث مهاجرين افغانستان و محیط زیست و مواد مخدر تاكيد كرد. به گفته بهرام قاسمی سخنگوی وزارت امور خارجه، از جمله موضوعات مهم دو کشور مسائل زیست محیطی و بحث آب است که طرف ایرانی امیدوار است موضوعات مورد مذاکره در این خصوص در دیدارهای آقاي ظريف وزير خارجه، بتواند ظرف هفته ها و ماه های آینده مورد تفاهم نهایی دو کشور قرار گیرد. با همه این تفاسير، در طول ۱۶ سال گذشته مفاد معاهده تقسیم آب رودخانه هیرمند، به بهانه خشكسالي و ... به صورت یک طرفه از سوی افغانستان اجرا نشده است و به گفته احمد عاقبت بخیر، عضو کمیساریای آب رودخانه هیرمند، افغانستان ۱۶ سال است که سیلاب های غیرقابل کنترل خود را به عنوان حق آبه ایران جا زده است و این سیلاب ها علاوه بر این که برای کشاورزی مناسب نیست، بلکه همواره به تاسیسات ما خسارت وارد كرده است. در حالي كه بر اساس معاهده باید بدون وقفه، در طول سال آب را از سد کجکی رهاسازی کند. اقدامات غیرقانونی افغانستان در انسداد دهانه ورودی آب رودخانه هیرمند و انشعاب دادن آن و ایجاد نهر لشکری، يا احداث بند در عرض رودخانه، هدايت آب به سمت چغانسور، ولسوالی (شهرستان) چنگ و شمال نیمروز مانع جریان طبیعی آب شده است، اما مقامات افغانستان همواره خشکسالی و کاهش نزولات جوی را عامل عمل نكردن به حقابه آب رود هيرمند عنوان مي كند. در نهايت بايد گفت كه شايد برخي مسائل و چالش هاي ايران و افغانستان، ناشي از عوامل خارجي و مداخله بيگانگان و ... باشد، اما بدون شك حل مشکل آب های مشترک و اختلافات مرزی دو کشور، بازگشت مهاجرين افغانستاني و حتي كنترل و قاچاق مواد مخدر موضوعاتي است كه بايد به طور جدي و به صورت دوجانبه حل و فصل شود. در هر حال حقابه رود هيرمند لاينحل ترين مساله بين ايران و افغانستان است كه عمل نكردن به اين قرارداد آبي، خسارت جبران ناپذيري به محيط زيست سيستان، وارد خواهد كرد. بروز فاجعه زیست محیطی و انسانی در سیستان و هامون واقعیتی است که به آرامی در جریان است و عمل نكردن به تعهدات از سوي افغانستان، خشك شدن تالاب بين المللي هامون، بروز گردو غبار در شرق كشور و برخی از ولایات افغانستان و پاکستان، از بين رفتن كشاورزي، بروز پديده مهاجرت و ...، چالشي هيدوپوليتيكي است كه به سادگي نمي توان از آن گذاشت و هر رئیس جمهوری که دور بعد در ایران قدرت را به دست گیرد، ضرورت دارد این مسئله را با جدّیت دنبال کند. در این جا یک نکته دیگر وجود دارد و آن این که حداقل در مناسبات دیپلماتیک به مقامات افغان تفیهم شود که خشک شدن دشت دریاچه هامون سبب تبدیل شدن دشت سیستان به کانون گرد و غبار می شود و در این صورت تنها بخش هایی از ایران نیست که با مشکل ریزگرد و گردوغبار مواجه می شود، بلکه این مشکل قسمت هایی از افغانستان را نیز در برخواهد گرفت./