پایگاه خبری الف 14 ارديبهشت 1395 ساعت 18:21 http://alef.ir/vdcd5z0sjyt0ks6.2a2y.html?350378 -------------------------------------------------- پیشنهاد کتاب/ «هنر و القای ایدئولوژی»؛ سعید خاوری نژاد؛ دنیای اقتصاد عنوان : ردای هنر بر تن استالین مهرداد اینانلو*؛ 14 اردیبهشت 1395 -------------------------------------------------- متن : هنر و القای ایدئولوژی نویسنده: سعید خاوری نژاد ناشر: دنیای اقتصاد، چاپ اول ۱۳۹۴ ۴۸۸ صفحه، ۳۵۰۰۰ تومان شما می توانید کتاب هنر و القای ایدئولوژی را تا یک هفته پس از معرفی با ۱۰ درصد تخفیف از فروشگاه اینترنتی شهر کتاب آنلاین خرید کنید. **** هدف از تبلیغات سیاسی مجاب سازی افراد، با نفوذ بر باورها و نگرش آنها به منظور تغییر رفتار است. بدیهی است محتوایی که در تبلیغ وجود دارد از طریق پیام و توسط مبلغ به سوی مخاطب ارسال می شود. هنگامی که حکومت، مبلغ است تمام ابزارها در جهت تایید بی چون و چرای هدف حکومت خواهد بود. در تمام موارد اقدامات حکومت پسندیده و اعمال دشمن نادرست است. در این سیستم، تبلیغات سیاسی شگردی برای انداختن تقصیرها به گردن پدیده ای به نام دشمن خواهد بود. چنان که به طور مثال در دوران برژنف باب شد؛ در حالی که فساد دستگاه دولتی خود از عوامل ناکارآمدی بود همه مشکلات و حتی کاستی ها به دشمن نسبت داده می شد. در جامعه بسته شوروی، دشمن واژه ای بود که معنایی یکسان برای همگان داشت و به طور مشابهی یادآور تجربه ای آشنا بود. شوروی ها برای تبلیغات به موضوعات و مضامین آشنایی پرداختند که مهم ترین آنها کیش شخصیت، ملی گرایی، جهان گرایی، تولید، مرد جدید، جامعه جدید، دشمن طبقاتی، ضدیت با دین، ضدیت با سرمایه داری، ضدیت با نازیسم، صلح طلبی، مسابقه فضایی، ورزش، ضدیت با نظام تزاری و ضدیت با روشنفکری بود. چنین مضامینی می توانست به طور تقریبی تمام جوانب زندگی اجتماعی در شوروی را شامل شود و برای مخاطب خود در رابطه با هر یک از آنها به شیوه ای یک جانبه ذهنیت سازی کند. ( صفحه ۱۲۹) اغراق، در تبلیغات سیاسی حرف اول و آخر را می زند و به سبب تکرار در رسانه ها و جراید بر روح و روان مردم رخنه می کند. اتحاد جماهیر شوروی به همراه آلمان نازی از مبدعان تبلیغات سیاسی هستند. با این تفاوت که در کشورهای بلوک شرق هدف از تبلیغات سیاسی همگام سازی مردم با برنامه و جهان بینی حزبی بود، در صورتی که در کشورهای فاشیستی بیشتر به کیش شخصیت توجه شده و هدف تبلیغات معطوف به هیتلر و به نفع او بود. البته زمانی که کیش شخصیت به عنوان موضوع بحث مطرح می شود استالین و هیتلر موارد اشتراک فراوانی دارند. کتاب حاضر بازخوانی تبلیغات سیاسی در شوروی بعد از انقلاب از طریق رسانه هنر است و سعی دارد به این سوال پاسخ دهد که آیا تبلیغات سیاسی در اتحاد جماهیر شوروی باعث موفقیت در مجاب سازی افکار عمومی به ویژه در حوزه رسانه، هنر و ادبیات شد یا خیر؟ به عبارتی، آیا شگردهای تبلیغاتی و به کارگیری انواع روش ها برای اقناع افکار عمومی توانست در حوزه های مختلفی از قبیل آموزش، رسانه و ادبیات، موجب همراهی و پیروی مردم از آموزه های رسمی و جهان بینی حکومت شود؟ اثر پیش رو قصد دارد با ارائه مطالبی در این زمینه جوانب مختلف تبلیغات سیاسی در حوزه های مذکور را بررسی و به این سوال پاسخ دهد. لازم به ذکر است که استالین بیش از بقیه رهبران شوروی از تبلیغات سیاسی بهره برد و بیشترین برخورد با هنر و ادبیات مستقل و ایجاد جو سانسور، تبعید، حبس و اعدام هنرمندان در دوران او انجام شد. او بیش از هر دولتمرد دیگری در جهان از این شیوه برای پیشبرد اهداف خود استفاده کرده است. تبلیغات سیاسی با استفاده از ابزار هنر در دو جبهه داخلی و خارجی انجام می شد. به طور مثال بنابر تحقیقات انجام شده هزینه تبلیغات اتحاد جماهیر شوروی در خارج از خاک خود بالغ بر چهار میلیارد دلار در دهه هشتاد میلادی تخمین زده می شود. در حوزه داخلی اما اوضاع به گونه ای دیگر بود. چه بسیار نوابغی که از سرخوردگی ناشی از اختناق به زندگی خود پایان دادند که از معروف ترین آنها می توان به مایاکوفسکی اشاره کرد و چه کسانی که آگاهانه یا ناآگاهانه مجبور به سازش و همکاری با دیکتاتور روسی شدند و با وجود تولید آثاری در خور توجه نظام استالینی، چاره ای جز پایان دادن به زندگی خود نیافتند. ( البته نمی توان انکار کرد آثار بزرگانی چون ماکسیم گورکی و نیکلای استروفسکی در حوزه ادبیات و آیزنشتاین در حوزه سینما در همین سیستم تبلیغاتی به جهانیان معرفی شد.) ... ازتبلیغات برای زیر سوال بردن دشمنان داخلی و خارجی استفاده شد و گاه عامل توجیه کاربرد خشونت علیه افرادی بودکه به هر دلیلی در فضای محدود تحمل حاکمان شوروی نمی گنجیدند. دستگاه تبلیغاتی در شوروی ضمن صرف میلیاردها دلار برای تشکیل گروه های مخالف سرمایه داری به شست شوی مغزی مخاطبان خود می پرداخت.(صفحه ۱۲۹) یسنین به دلیل دشمنی بلشویک ها به زندگی خود پایان داد و ضمن نوشتن واپسین شعر خود، رگ دستش را زد و آخرین شعر را با خونش نوشت و خود را در هتلی در لنینگراد حلق آویز کرد. او در حالی که ۳۰ سال داشت از محبوب ترین شاعران قرن ۲۰ میلادی در شوروی به حساب می آمد. یا مایاکوفسکی این استعداد بزرگ که در تنگنای زندگی و انزوا، راهی جز خودکشی نیافت. تیتسیان تابیدزه شاعر گرجی به جرم خیانت در سال ۱۹۳۷ دستگیر و در زندان به شدت شکنجه و در نهایت اعدام شد. پائولو یاشویلی که از دیگر شاعران گرجی و از دوستان تابیدزه بود نیز در اثر فشار وارد شده به خود، سرانجام در ساختمان اتحادیه نویسندگان گرجستان دست به خودکشی زد. همچنین باید به اعدام پاول واسیلیف در سال ۱۹۳۷ اشاره کرد که به دفاع از نیکلای بوخارین و تقبیح نویسندگان سازشگری پرداخته بود که همکاران خود را محکوم می کردند. (صفحه ۲۹۹) ... یا دمیتری شوستاکوویچ موسیقی دان شهیر شوروی که در ملا ءعام شلاق خورد. همچنین گوستاف گلوتسیس، گرافیست برجسته شوروی که خدمات او و همسرش به عنوان دو طراح بزرگ پوستر شوروی انکارناپذیر بود. کلوتسیس جان خود را از دست می دهد و قربانی اعدام و تصفیه های سیاسی استالینی می شود. موارد مذکور تنها نمونه هایی از جریانی بسیار گسترده و دهشتناک تر بود که نشان از حساسیت به شدت بالای حکومت در اتحاد شوروی و آستانه تحمل پذیری نزدیک به صفر دستگاه نظارتی ادبی هنری داشت. نویسنده و هنرمند مستقل و غیر وابسته اتحاد شوروی در چنین فضایی قلم می زد که آکنده از التهاب و جو سنگین خط مشی های حزبی و تبعیت از دستورات داده شده بود. حتی سوابق درخشان آنها نیز متضمن امنیت آن روزشان نبود. (صفحه ۳۰۷) سوسیالیسم چنان که از آثار کارل مارکس برمی آید، غایت منازعه طبقاتی و فائق آمدن بشر بر تضادهایی است که مالکیت خصوصی بر وسایل تولید، مسبب آن است. انقلاب روسیه در سال ۱۹۱۷ که به ایجاد نخستین نظام سوسیالیستی جهان انجامید، تا دست کم یک دهه پس از آن سرآغاز چنین غایتی انگاشته شد و بشارتی بر پایان ستم طبقاتی و برآمدن خورشید رهایی و عدالت تصور می شد. در آن دوران هنر به عنوان زبان رمزی و زیبایی شناسانه آزادی و عدالت، اهمیت بسیار یافت و هنرمندان سوسیالیست ( روس و غیر روس)، جنبشی نیرومند در نقد روزگار پیشاسوسیالیسم و ستایش عصر پساسوسیالیسم آغاز کردند. شماری از آثار این دوران که در داخل اتحاد جماهیر شوروی خلق شده از این منظر قابل توجه اند. اما به تدریج و در زمان استالین، این هنرمندان بودند که زیر چرخ دنده های سیستم دیکتاتوری له شدند و خورشید هنر روسیه به سرعت غروب کرد. این کتاب در دوازده فصل و چند پیوست به بررسی روش کارآمد تبلیغات سیاسی در اتحاد جماهیر شوروی تا دوران فروپاشی می پردازد. حوزه های پوستر، کاریکاتور، سینما، پویانمایی، ادبیات و نمایش، نقاشی و پیکرتراشی در این کتاب بررسی شده است. به دلیل کمبود منابع فارسی، برخی از زیر مجموعه های حوزه رسانه از قبیل روزنامه، مجله، رادیو و تلویزیون و همچنین موسیقی نیز می توانست مورد بررسی بیشتری قرار بگیرد، اما در این اثر از رسیدگی به آنها صرف نظر شده است. هر چند به خوبی قابل پیش بینی است که میزان موفقیت در چهار زیر مجموعه رسانه ای به سبب کنترل شدید بر آنها ضریب بالایی داشته است. این اثر بیشتر بر نمودهای مختلف تبلیغات سیاسی و جهان بینانه در دوران استالین و سپس جنگ سرد که از نقاط اوج فعالیت تبلیغاتی دوران معاصر به شمار می رود متمرکز است. فصل پایانی کتاب با عنوان نتیجه گیری، به جمع بندی یافته ها و مطالب ارائه شده و همچنین صحت نظریه ارائه شده می پردازد. در انتها ، سه ضمیمه درباره تبلیغات سیاسی، معیارهای ارزش گذاری پوسترهای تولید شده در دوران شوروی و تاریخ مختصر ادبیات در روسیه که شامل دوران پیش و پس از کمونیسم نیز می شود ارائه می شود. کتاب حاضر از نثر پاکیزه و انسجام محتوایی مطلوبی بهره می برد که مطالعه آن را برای مخاطب خاص و عام دلپذیر می کند و خواننده کتاب را با بخشی از تاریخ پر فراز و نشیب اتحاد جماهیر شوروی تا زمان فروپاشی آشنا می کند. * کارشناس ارشد مدیریت اجرایی