پایگاه خبری الف 9 مرداد 1396 ساعت 10:14 http://alef.ir/vdccp0q042bqop8.ala2.html?494558 -------------------------------------------------- پیشنهاد کتاب/ «هنر پیرااسلامی»؛ صادق رشیدی؛ علمی و فرهنگی عنوان : گفتمانی نو در هنر اسلامی دکتر علی غزالی‌فر*؛ 9 مردادماه 1396 -------------------------------------------------- متن : هنر پیرااسلامی (تحلیل انتقادی گفتمان های مسلط در مطالعات اسلامی) نویسنده: صادق رشیدی ناشر: علمی و فرهنگی، چاپ اول 1396 232صفحه ، 13000تومان شما می توانید کتاب هنر پیرااسلامی را تا یک هفته پس از معرفی با ۱۰ درصد تخفیف از فروشگاه اینترنتی شهر کتاب خرید کنید. **** شاید عجیب به نظر برسد، اما اگر به سده های دور بازگردیم و به سراغ کسانی برویم که امروزه آنها را هنرمندان اسلامی می نامیم و با آنان از هنر اسلامی سخن بگوییم، به هیچ وجه متوجه منظور ما نمی شوند. آنها نخواهند فهمید که هنر اسلامی به چه چیزهایی اطلاق می شود، حتی اگر آثارشان، امروزه، مصداق بارز هنر اسلامی باشد. هنر اسلامی اصطلاحی متأخر است و به قرن نوزدهم باز می گردد. این حوزه مطالعاتی محصول کار غربیان و به ویژه مستشرقان است. اساسا در سنت اسلامی مطالعات مستقل در مورد هنر رایج و معمول نبوده است. یکی از دلایل این امر آن است که در سنت اسلامی، هنر هیچ گاه چیز مستقلی نبوده است و همیشه ذیل یک امر کلی دیگر قرار می گرفت و تابع آن واقع می شد. اما امروزه اوضاع به کلی دگرگون شده است؛ هم هنر اسلامی داریم و هم مطالعات هنر اسلامی. هنر اسلامی و مطالعات نظری در مورد آن دامنه گسترده ای پیدا کرده است و نتایج گوناگونی در بر داشته است. و امروزه خود آن به حدی از بالندگی رسیده است که مورد توجه واقع شده و موضوع تفکر قرار گرفته است. به همین دلیل مسائل متعددی در مورد آن مطرح می شود؛ پرسش هایی همچون: این مطالعات تا چه حد قابل قبول هستند؟ آیا به راستی چیزی مابه ازای هنر اسلامی داریم که متمایز از سایر انواع هنری باشد؟ چگونه می توان در مورد این پژوهش ها داوری کرد؟ آیا روش های دقیق و مشخصی وجود دارد؟ و پرسش های بسیار دیگری نیز هست که متاسفانه کمتر به آن ها پرداخته شده است. هنر پیرااسلامی اثر صادق رشیدی با دغدغه چنین پرسش هایی نوشته شده و در تلاش است پاسخ های قابل قبول و نیز روش درست پاسخ دهی به این پرسش ها را مشخص کند. به طور کلی دغدغه اصلی نویسنده دو مطلب است: اول این که گفتمان های مسلط در مطالعات هنر اسلامی را نقد کند و دوم این که رویکرد بهتری را جانشین گفتمان های مسلط سازد. به طور کلی دو گفتمان بزرگ و کلان در زمینه مطالعات هنر اسلامی وجود دارد: گفتمان توصیفی-تاریخی یا همان تاریخی گرایی، و گفتمان حکمی-عرفانی که متعلق به سنت گرایان است. نویسنده هر دو گفتمان را دارای اشکالات جدی می داند. به طور خلاصه، در هر دو گفتمان ، خیلی چیزها که باید حتما لحاظ می شد، نادیده گرفته شده است و خیلی چیزها که نباید دخیل باشد، جای داده شده است. چیزهایی که نادیده گرفته شده اند به طور کلی عبارتند از: فقدان مطالعات گفتمانی، عدم توجه به مناسبات بینامتنی و بینافرهنگی، عدم استفاده از روش های دقیق و مشخص و عدم استفاده از مطالعات میان رشته ای. همه انواع گفتمان تاریخی محصول غربیان است. گفتمان سنت گرایان نیز اغلب محصول مسلمانان اروپایی-آمریکایی است. البته هر کدام از این گفتمان ها شامل انواع گوناگونی است. نویسنده ده گفتمان تاریخی گرایی را برمی شمرد و همه آن ها را نقد می کند، اگرچه دو مورد را نسبت به سایر موارد بهتر می داند. اما نقد سنت گرایی نیز به طور مفصل انجام می شود؛ زیرا نویسنده آن را یک گفتمان بسیار پراشکال می داند که در جامعه ما روزبه روز بیشتر رواج پیدا می کند. از نظر نویسنده اشکالات سنت گرایان عبارتند از: کلی گویی، ساختن جهانی آرمانی و خیالی از هنر اسلامی، عدم بررسی های مصداقی، عدم توجه به ریشه های تاریخی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی، ذوقی و شخصی بودن، نداشتن معیار علمی برای نقد و بررسی، تحمیل نگاه های صوفیانه به هنرها، گزینش های بدون ملاک، قدسی دانستن گذشته، ضدیت با علم و تاریخ و مدرنیته، نگاه های افراطی، ربط های غیرمنطقی، غفلت از تأثیر قدرت و حکومت در هنر، نادیده گرفتن عوامل غیراسلامی و جریان های هنری و فرهنگی پیش از اسلام. البته نویسنده بر این باور نیست که این گفتمان مطلقا باطل است و باید کلا کنار گذاشته شود، بلکه نکات مفیدی نیز دارد اما سنت گرایان به این امر راضی نیستند و ادعا می کنند که بهترین و درست ترین گفتمان در زمینه هنر اسلامی هستند، در حالی که آنان به قدری دور از واقعیت هنرها سخن گفته اند که گویی در مورد هنری سخن می گویند که هنوز به وجود نیامده یا کشف نشده است. در واقع آن چه که هنر اسلامی نامیده می شود شامل هنر اقوام و فرهنگ های بسیار متنوع است که مهمترین آن ها عبارتند از: ایرانی، عربی، ترکی، عثمانی، هندی، مغربی، آفریقایی و اروپای شرقی. لذا هنر در ملل اسلامی در یک فرآیند تعامل و آمیزش بینافرهنگی صورت های بسیار گوناگونی به خود گرفته است که، برای مثال، هنر ایرانی-اسلامی تنها یکی از آن ها به شمار می آید. بنابراین، باید اذعان کرد که اصطلاح هنر اسلامی رهزن است و همه این تفاوت های بسیار گسترده و متنوع را نادیده می گیرد. هر دو گفتمان مسلط هم این تنوع را نادیده می گیرند. جعل اصطلاح هنر اسلامی از سوی غربیان از همان ابتدا بی اساس بوده و نتیجه آن پوشاندن بسیاری از تفاوت ها و تنوع های هنری در جهان اسلام است. به علاوه، این اصطلاح نه تعریف روشنی دارد و نه موضع نظری آن مشخص است. اساسا وجود هنر اسلامی به صورتی ناب و متمایز از هنر سایر ملل به هیچ وجه قابل قبول نیست. همچنین اصطلاح هنر اسلامی از جهت دیگری نیز بسیار گمراه کننده است؛ زیرا این مطلب را تداعی می کند که این هنر فقط متأثر از اسلام است، در حالی که رابطه این هنر با دین اسلام رابطه واضح و مشخصی نیست و اساسا ارتباط ضعیف و پیچیده ای میان این دو وجود دارد. آن چه که هنر اسلامی نامیده می شود واجد خصلتی اجتماعی و گفتمانی است و به همین دلیل باید با روش های گفتمانی با آن مواجه شد. برای رسیدن به یک گفتمان بهتر نیز لازم است که از دو چیز استفاده کنیم؛ رویکردهای تحلیل گفتمان و نشانه شناسی. دیدگاه گفتمانی در مورد مطالعات هنر اسلامی، آثار مربوطه را در ارتباط با انسان، زمان، مکان، تاریخ، فرهنگ و ایدئولوژِی زمانه قرار می دهد تا بتوان به شناخت دقیق تری نسبت به سرشت این نوع هنر دست یافت و فرآیند شکل گیری گفتمان را تبیین کرد. لذا باید رویکرد گفتمانی داشت و با روش ها و ابزارهای تحلیل گفتمان سراغ این هنر رفت که مهمترین آن ها نشانه شناسی است. به همین منظور به هر کدام از تحلیل گفتمان و نشانه شناسی یک فصل اختصاص داده شده است. نویسنده در باب هر کدام از این دو حوزه رویکردهای مربوطه را مطرح و نقد و بررسی می کند و در نهایت موضع خود را مشخص می سازد. سپس با در دست داشتن آن، در فصلی جداگانه گفتمان هنر پیرااسلامی را، به عنوان گزینه بهتر، معرفی می کند و منظور خود را توضیح می دهد. اما به طور خلاصه، مزایای هنر پیرااسلامی نسبت به سایر گفتمان ها این موارد است: رهایی از کلی گویی، پرهیز از گذشته محوری، پوشش دادن میراث هنری گذشتگان و دستاوردهای هنرمندان معاصر جهان اسلام، توجه به جنبه های اسلامی و غیراسلامی هنر ملل مسلمان. نویسنده در پایان نیز روش شناسی پیشنهادی خود را در این زمینه ارائه می کند که شامل ده مرحله کلی است. امروزه آثار بسیاری در زمینه هنر اسلامی وجود دارد، اما علاوه بر غلبه ایدئولوژی، غالب آن ها دیگر واقعا کلیشه ای شده اند، به حدی که پیشاپیش می توان حدس زد که چه می خواهند بگویند و نتیجه آن ها چیست. اما این اثر یک پژوهش کاملا متفاوت است؛ یک پژوهش جدی و علمی است که کمتر نظیری برای آن می توان یافت. کسانی که به هر دلیلی با هنر اسلامی سروکار دارند، نباید این کتاب را نادیده بگیرند. *دکترای فلسفه