پایگاه خبری الف 15 مرداد 1396 ساعت 8:26 http://alef.ir/vdccooq002bqox8.ala2.html?499094 -------------------------------------------------- سخنی در ادبیات سیاسی توافقنامه‌ هسته‌ای عنوان : فاتحه‌ای برای روح برجام حسین زحمتکش‌زنجانی*/15 مرداد96 -------------------------------------------------- متن : سخن گفتن از ماجراهای چندسویه و استفاده از کلمات دوپهلو، چنانچه همین یک ویژگی را داشته باشد که به دشوارگویی و پیچیدگی در گفتار بینجامد و مخاطب را در هاله ای از سردرگمی و آشفتگی گرفتار کند، برای برخی کافی است تا دستمایه پنهان نگاه داشتن رازهای مگو و افشا نکردن اسرار پشت پرده شود. این رفتار نابهنجار و حتی گاه بهنجار، معمولاً در دیپلماسی و ادبیات سیاسی، جایگاه خود را فراتر از آنچه هست، بازمی یابد. سیاستمداران برای آنکه از یک سو مجبور به واگویی همه حقایق نهفته در مرزهای سیاست نشوند و از سوی دیگر به دروغگویی نیز متهم نشوند، ناگزیرند چنین ادبیاتی را جایگزین ادبیات رایج در عرف جامعه کنند. مجموعه نظام حاکم و بویژه دولت در هر بوم جغرافیایی، بدرستی و بنا به صلاحدید، همه واقعیت های موجود را به مردم خویش نمی گوید. در اینکه چنین کنشی، به واقع صحیح است، شکی وجود ندارد و اگر جز این باشد، منطق رفتار دیپلماسی در آن کشور دیگر قابل دفاع نیست. بسیاری از مسائل امنیتی و برخی گرفتاری های سیاسی و مشکلات اقتصادی در عمل هرچند به طور مستقیم به آحاد مردم مربوط می شود اما چه بسا نیازی به اطلاع رسانی به همه آنها از طریق رسانه های جمعی نباشد. گاه در سکوت و چراغ خاموش، بهتر می توان در جاده اصلاح امور پیش رفت و مشکلات را برطرف کرد. آنچنان که پیداست در این مساله، نخبگان و متخصصان تا آنجا که مصلحت اقتضا می کند و زمینه مساعد است، نباید نسبت به وظیفه خویش در افزایش سطح آگاهی توده و بینش شهروندان، دچار انفعال و غفلت شوند. البته به هیچ وجه اینطور نیست که در این سکون خبری، مردم، نامحرم قلمداد شوند، بلکه جدا از برخی حکومت های مستبد و واگرا نظیر کشورهای قبیله ای و مرتجع عرب که اصولاً هیچ سر و سری با مردم خود ندارند و نیز ابرقدرت ها و رژیم های امپریالیستی مانند ایالات متحده و چند کشور اروپایی که به قداره و سیم و زر خود می بالند و در رفتارهای ظالمانه و تضییع حقوق دیگر کشورها، وجدان بیدار مردم خویش را نادیده می گیرند، در حکومت صالحی چون جمهوری اسلامی ایران که بر پایه مردم سالاری دینی، تحت زعامت ولایت فقیه شکل گرفته است، اساساً مردم اصل دانسته شده اند و کسی محرم تر از آنها نیست و اگر در برخی نقاط، پوشش خبری محدود می شود، به دلیل غرض قابل درکی است که پیش تر به آن اشاره شد. در چنین جریانی، نوع رفتار سیاستمداران را نیز در پیشخوان های بین المللی و آنجا که سران چند کشور کنار هم ایستاده اند، باید از همین منظر نگریست. تفاهم در چنین موقعیتی در عمل، صرفاً به معنای آن است که به سوءتفاهم نینجامد، و الا صریح گویی و عدم به کارگیری واژگان دوپهلو و مبهم، آنچنان که بعدها در تعامل میان کشورها به دردسر تازه ای منجر نشود، چندان مد نظر نیست. با این حال اما نشستن در پشت میز مذاکره، حکایتی دیگر است. میز مذاکره، حریم امنیت مرزهای کشور است و مذاکره کنندگان چون سربازانی فداکار، وظیفه خطیر مرزبانی از پهنای این حریم مقدس را بر دوش دارند. در اینجا دیگر باید صراحت به خرج داد و با چنگ و دندان، از حقوق ملت دفاع کرد. هیات مذاکره کننده دیگر نمی تواند با لبخند و تعارف دیپلماتیک مذاکره کند. از طرف های دیگر نیز اصولاً چنین توقعی نمی رود. باید با تمام دقت و وسواس، واژه به واژه بر آنچه گفته می شود و لفظ به لفظ بر آنچه نوشته می شود، مواظبت کرد، تا مبادا متن گفت وگوها و قراردادها در فرصت های بعدی، به چالشی جدی بدل شود. رخدادی که 2 سال پیش در جریان برجام اتفاق افتاد، از سنخ همین نوع مذاکره است که به نظر می رسد برخی ظرائف از سوی هیات ایرانی در متن و روح آن رعایت نشده است. این در حالی است که در آن سوی میز مذاکره، نمایندگان 1+5، واژه ها را طوری با دقت برگزیده و کنار هم چیده اند که براحتی می توانند از عواقب مسؤولیت زای آن در آینده شانه خالی کنند. برنامه جامع اقدام مشترک میان جمهوری اسلامی ایران، اتحادیه اروپایی و کشورهای 1+5 که در ادبیات سیاسی ما از آن تحت عنوان برجام یاد می شود، در واقع نسخه پارسی JCPOA است که کوتاه شده عبارت Joint Comprehensive Plan of Action است. اکنون به بهانه تصویب قاطع تحریم های جدید آمریکا علیه ایران در مجلس نمایندگان و مجلس سنا- که به مادر تحریم ها معروف شده است- با مراجعه مجدد به متن توافقنامه برجام (منتشرشده توسط وزارت امور خارجه) به ذکر چند نکته محوری در باب روح برجام می پردازم. تبلور این پی جویی ظریف و در عین حال منصفانه را می توان در این پرسش کلیدی یافت که چگونه است که ایالات متحده هر بار دست به تحریم می زند و بسته تحریمی جدیدی را رو می کند، نه نص برجام نقض می شود و نه خدشه ای به روح آن وارد می شود، یا اگر به واقع، مطابق نظر مقامات مسؤول، متن و روح برجام از چنین اقداماتی آسیب می بیند، چگونه است که این عهدشکنی به طور معمول از سوی کشور ما قابل پیگیری نیست؟ مگر نه آنکه در برجام آمده است: چنانچه تحریم ها جزئاً یا کلاً مجدداً اعمال شود، ایران این امر را به منزله زمینه ای برای توقف کلی یا جزئی تعهدات خود وفق برجام قلمداد خواهد کرد. بر این اساس ایران می تواند موضوع را به منظور حل و فصل، به کمیسیون مشترک برجام ارجاع دهد و حق خود را به طور قانونی پیگیری کند اما اینکه چرا ما در استفاده از این حق، گرفتار تساهل می شویم، به واقع جای پرسش دارد. البته شاید به نوعی بتوان با توجه به نکات ذیل به این سوال مهم پاسخ داد: یک- واقعیت این است که کشورهای سودجو و قدرت طلب دنیا یکصدا درصدد برآمده اند تا اقتدار، پیشرفت، نوآوری و استقلال علمی را از ما بگیرند؛ گزینه هایی که هر کشوری در هر جای دنیا حق دارد به اندازه توان خود، از آنها بهره مند شود. اقدام ایالات متحده و کشورهای اروپایی در قدرتنمایی و سهم خواهی و محروم نگاه داشتن ملت ایران از حقوق خویش و سرانجام استفاده نامشروع از حربه تحریم، بیشتر شبیه این است که فردی قلدر و زیاده خواه که چیزی را از شما طلب می کند، بعد از آنکه نتواند به خواسته خود برسد، بتدریج محدودیت هایی را برای شما به وجود بیاورد و پس از آنکه شما را به انزوا کشید، با وقاحت تمام بگوید: بیا با همدیگر معامله کنیم؛ من محدودیت ها را برمی دارم، تو هم آنچه را که قبلاً می خواستم، به من بده. شما در این شرایط چه کار می کنید؟ آیا چاره ای جز قبول پیشنهاد او دارید؟ شما مجبورید بر سر چیزی معامله کنید که مال خودتان است. در این صورت، دیگر بر خلاف نظر دولت محترم، معامله برد- برد عملاً معنای خود را از دست خواهد داد. مساله اینجاست که اصلاً از اول نباید کار به اینجا می رسید، ولی حالا که رسیده، باید با تدبیر با آن برخورد کرد. دو- با نگاهی جامع و دقیق به برجام، با نوعی خوف و رجا در روح برجام مواجه می شویم؛ نوعی ترس و اضطراب، همراه با شور و شعفی مرموز؛ گویی لبخند ژکوند دوباره در روح برجام حلول کرده است. از سویی، برجام با شگفتانه ای برآمده از اجماع جهانی، از یک توافقنامه تاریخی سخن می گوید که متضمن برنامه صلح آمیز هسته ای ایران است و می تواند به صلح و امنیت منطقه ای و بین المللی بینجامد. اما از سوی دیگر، پافشاری چندباره بر تعهد ایران به اهداف و اصول ملل متحد به نحو مندرج در منشور سازمان ملل و اینکه ایران مجدداً تایید می کند تحت هیچ شرایطی در پی جست وجو، توسعه یا کسب سلاح های هسته ای نخواهد بود، ناشی از بیم ابرقدرت ها از توان علمی ایران و تأکید بر ایران هراسی است. سه- قرار است برجام، حرکتی در جهت صلح و موجب حصول امنیت در منطقه و جهان باشد. روح برجام می گوید این آرزوی بزرگ در منطق 1+5، متضمن یک پیش فرض است و آن اینکه از زاویه نگاه ابرقدرت ها، یکی از موانع اصلی در مسیر تحقق آن، برنامه های هسته ای جمهوری اسلامی ایران است. البته اینطور هم می توان گفت که شاید مانع اصلی، توهم ناشی از ترسی است که اقدامات ایران در پی دارد؛ یعنی این احتمال وجود دارد که ایران تصمیم به تولید سلاح های کشتار جمعی بگیرد، نه اینکه واقعاً کشورهای بزرگ، به این نتیجه قطعی رسیده باشند ایران در حال حاضر، چنین اندیشه ای را در سر می پروراند. این هم به هر حال، نظری است اما مطابق با این دیدگاه، تحریم های چند ساله آمریکا و اروپا فقط به منظور پیشرفت ایران در دانش هسته ای، چه توجیهی می تواند داشته باشد؟ آیا صرفاً به دلیل توهم ترس، می توان تحریمی را اتخاذ کرد؟ شعور جهانی، چنین مجازاتی را تنها از سر ترس می پذیرد؟ چهار- برجام تاریخی که قرار بود ضامن امنیت منطقه و جهان باشد، به واقع تا چه اندازه توانسته است در این مسیر موفق عمل کند؟ به نظر می رسد برجام در این زمینه گرفتار مغالطه شده است. آیا اصلاً چنین توقعی از برجام، منطقی است؟ برجام قرار است امنیت کجا را در منطقه برقرار کند؟ عراق، سوریه، فلسطین، بحرین، یمن، مصر و... کجا؟ آیا برجام می تواند مانع بمباران شهرهای یمن توسط رژیم واپسگرای سعودی شود؟ آیا می تواند از کشتار وحشیانه مردم بحرین به دست مزدوران آل خلیفه جلوگیری کند؟ آیا می تواند تکفیری های داعش را از مرزهای عراق و سوریه عقب براند؟ و مهم ترین اینکه آیا می تواند به قضیه فلسطین خاتمه دهد؟ در سطح بین الملل چطور؟ آیا می تواند دست شوم تروریسم را از خیابان های اروپا و آمریکا کوتاه کند؟ تا پای مداخله جویان خارجی در میان باشد، امنیت در این مناطق، چه با برجام و چه بدون برجام، حاصل نمی شود. با این تفسیر، ظاهراً برجام قرار است امنیت را فقط در چند کشور خاص برقرار کند. به دور و بر خودمان در سطح منطقه بنگریم. از نظر 6 قدرت بزرگ جهان، کدام کشورها بیشتر به امنیت نیازمندند؟ آیا جز رژیم صهیونیستی و عربستان و چند کشور کوچک دیگر، می توان از کشور دیگری نام برد؟ پنج- ظاهراً برجام بیشتر قرار است نگرانی های 1+5 را مد نظر داشته باشد. البته در برجام، سازوکار مشخص و البته زمان مندی برای رفع تحریم ها در نظر گرفته شده است که آن هم بالطبع، همراه با شرط و شروطی است. اما نکته اینجاست که از میان تحریم های شورای امنیت سازمان ملل متحد و نیز تحریم های چندجانبه و ملی، تنها تحریم هایی لغو می شود که در ارتباط با برنامه هسته ای ایران، وضع شده باشد. حال با چه دستاویزی می توان مانع اعمال تحریم های دیگر شد؟ همچنان که طی 2 سال گذشته، به کرات شاهد آن بوده ایم که ایالات متحده، تحریم های بسیاری را به بهانه های مختلف از جمله حقوق بشر و برنامه موشکی، علیه ایران وضع کرده و نه تنها هر بار ادعا کرده برجام نقض نشده، بلکه حتی به ایران نیز نسبت به عدم پایبندی به برجام هشدار داده است. در این نقطه است که انتخاب دقیق واژگان، به یاری قدرت های برتر دنیا می آید. قید مرتبط با برنامه هسته ای در متن برجام، عملاً زبان اعتراض ما را در مقابل تحریم های جدید آمریکا می بندد؛ تحریم هایی که روح برجام نیز از آنها بی خبر است. شش- جسم و روح برجام، ایران را متعهد می کند نسبت به پیمان منع گسترش سلاح های هسته ای (NPT) وفادار باشد و حتی به مخیله اش نیز خطور نکند که قدمی ناهمسو با هنجارهای عدم اشاعه بین المللی بردارد. همین پیمان که در برجام، پیوسته از آن نام برده می شود و در سطر به سطر آن، چون لولوی سر خرمن، مدام جلوی چشمان ما است، در یکی از بندهایش آمده است: هیچ نکته ای در این پیمان نباید به گونه ای تفسیر شود که حق مسلم همپیمانان در انجام تحقیقات، تولید و استفاده از انرژی هسته ای را برای مقاصد صلح آمیز، تحت تأثیر قرار دهد. اساساً در این شکی نیست که چنین پیمانی از اول بر پایه درستی بنا نشده است که اگر شده بود، نام آن منع گسترش سلاح های هسته ای نبود، بلکه منع تولید و آغاز امحای سلاح های هسته ای بود. حال که چنین نشد و اعضای دائم شورای امنیت در حفظ سلاح های کشتار جمعی در دوران جنگ سرد، به خواسته خود رسیدند، این دیگر ظلمی آشکار است که پیمانی را که خودمان روزگاری امضا کرده ایم و به گواهی آژانس بین المللی انرژی اتمی، همواره به آن وفادار بوده ایم، دائماً به رخ مان بکشند. حال اگر قرار بود بر فرض محال، برجام میان 1+5 و رژیم روسیاه اشغالگر قدس یا حتی کشورهایی مانند هند و پاکستان که پیمان منع گسترش را امضا نکرده اند، نوشته شود، وضعیت چگونه بود؟ از این همه تکرار و حواله دادن های پرشمار به پیمان منع گسترش، نه تنها روح که جسم برجام نیز آزرده می شود. * پژوهشگر علوم حوزوی منبع:وطن امروز