پایگاه خبری الف 2 آذر 1395 ساعت 13:38 http://alef.ir/vdcbg0bazrhb80p.uiur.html?416607 -------------------------------------------------- پیشنهاد کتاب/ «پنج اقلیم حضور»؛ داریوش شایگان؛ فرهنگ معاصر عنوان : ساحت هستی ایرانی؛ ساحتی شاعرانه مهدی خطیبی؛ 2 آذر 1395 -------------------------------------------------- متن : پنج اقلیم حضور (فردوسی، خیام، مولوی، سعدی، حافظ) بحثی دربارۀ شاعرانگی ایرانیان نویسنده: داریوش شایگان ناشر: فرهنگ معاصر، چاپ پنجم 1393 157صفحه، 12 هزار تومان شما می توانید کتاب پنج اقلیم حضور را تا یک هفته پس از معرفی با ۱۰ درصد تخفیف از فروشگاه اینترنتی شهر کتاب آنلاین خرید کنید. ***** ژول دو گوتیه می گفت: شعر تمام آن چیزی است که در زندگی ارزش به یاد سپردن دارد. موضوعی که دو گوتیه از آن یاد می کرد، در ایران نیز، نه تنها ارزشی جاودانه، بلکه حتی سلاح و سنگری بوده که از دیرباز فرهنگ و هویت ایرانی را پاسداری می کرده است. چه بسا حتی می توان این نگاه را تعمیم داد به فرهنگی که خاستگاه آن برآمده از شرق است و بازنمون آن در شعر هویت یافته؛ چنانکه معین بسیسو شاعر عرب می گفت: جنگ افزار من، چکامه است که به دنبال یک روزنامه می گردد (شکری،1366: 507) و حتی بر اساس نیاز و ضرورتی تاریخی، شاعر ایرانی جعفر کوش آبادی می گفت: اینک نیاز شعر شمشیر بودن است.( بنگرید: خطیبی،1383: 79-17). سلاح و سنگری که باورهای شخصی شاعر را نیز محافظت می-کرد و حتی مرام و جهان نگری او را. چنانکه ناصرخسرو از شعر چنین استفاده ای کرده بود: من آنم که در پای خوکان نریزم مر این قیمتی دُرّ لفظ دری را یا سیف فرغانی که زورگویی مغولان را به ریشخند می گرفت و شعر را چونان پتکی بر سر آنان می کوفت: گرد سم خران شما نیز بگذرد. درآمیختگی شعر با تمام شئون زندگی ایرانی، جایگاهی استنادی- استشهادی به آن داده است. چنانکه هنوزا که هنوز است برای تنبّه یا تذکّر به شعری استناد می شود. حتی به عنوان شیوه ای از آموزش و گاهی تهییج نیز کاربرد خود را از دست نداده است. جنبۀ ارزشی و کارکردگرای شعر در ایران، به گونه ای بوده که گفتمان غالب، برتری شعر بر نثر بوده است. آنچنان که مؤلف قابوس نامه در باب سی و پنجم: در آیین و رسم شاعری اشاره می کرد: [...] و سخنی که در نثر بگویند تو اندر نظم مگوی که نثر چون رعیت است و نظم چون پادشاه و آن چیز که رعیت را نشاید پادشاه را هم نشاید.(عنصرالمعالی،1345: 190) برتری شعر بر نثر در فرهنگ ما یک روایت کلان بوده است اگرچه می توان استثنائاتی را نیز در این زمینه یافت، چون مؤلف کتاب عتبه الکتبه علی بن احمد الکاتب مشهور به مؤیدالدوله منتجب الدین بدیع اتابک جوینی، دبیر دیوان سلطان سنجر که نثر را برتر از شعر می شمرده است. شاید بتوان جوینی را جزء نخستین نویسندگانی دانست که در تاریخ زبان فارسی به دیدگاهی مستقل و ممتاز در باب نثر رسیده و برخلاف جریان شایع و غالب در فرهنگ ایرانی- اسلامی، نثر را به دو دلیل بر نظم برتر بخشیده است: 1. نثر ذاتاً از شعر زودتر پیدا می شود 2. نثر بیشتر از شعر به کلام خداوند (قرآن) شباهت دارد. (بنگرید: محبتی، 1390: 946) این نگاه، در غرب نیز البته نه به شـدّت و حـدّت نام نهادن شعر: پادشاه؛ و نثر: رعیت؛ وجود داشته است. نمونه وار می توان به نگاه ژوزف برادسـکی اشاره کرد: شعر به عنوان والاترین شکل بیان بشـری نه تنها فشـرده ترین و پرمغزترین نوع ابزار زبانـی اسـت، بلکه بالاترین معـیارهای محتـمل هر نوع جوشش زبانی، به خصوص آنهایی که به کاغذ منتقل می شوند، را ارائه می کند. [...] سبک درست نثرنویسی همیشه در گرو پیروی از دقت، سرعت، و فشردگی زبان شعر است. شعر که فرزند همان کتیبه نبشته ها و هزل های سابق است و ظاهراً میان بری برای درک هر موضوع قابل تصوری است، شعر ناظر قدرتمند نثر است. نه تنها ارزش و وزن هر لغت، که الگوهای ذهنی ناپایدار انسان، گزینه های متفاوت محور جانشینی ذهن شاعر، فن حذف حضور آشکار در متن، تأکید بر جزئیات، و تکنیکِ از اوج به فرود رساندن را نیز به نثر می آموزد (برادسکی،1387: 257). اگرچه باز صدایی مخالف و متفاوت نیز به گوش می رسد و آن صدا متعلق به میخائیل باختین است. او مدعی است که برخی از گونه های شعر چون حماسی یا تغزلی نمونۀ تک گویگی است و نثر و رمان را به دلیل خاصیت چند آوایگی بر انواع دیگر کلام ادبی برتر می داند. ( بنگرید: مکاریک، 1384: 102-98). آنچنان که اشاره کردیم، شعر در ایران، ارزشی جمعی و فردی بوده است. سنت مفاخره در شعر فارسی، گواهی بر این ارزش است. شاعران برای فخر فروختن، آگاهی از صناعت شعر را دلیل برتری خود از دیگران می دانستند. در بین عامه نیز، شعر جنبۀ استنادی- استشهادی خود را حفظ کرد و توانست تا به امروز به حیات خود در جامعۀ ایران ادامه دهد. داریوش شایگان که از آبشخور فلسفه سیراب شده است و همچنین به نام فیلسوف نیز زبانزد. در کتاب پنج اقلیم حضور به بررسی چرایی این گرایش پرداخته است و رواج و گسـترش شعر در ایران را ناشی از خصلت شاعرانگی ایرانی می داند. او بر این عقیده است ایرانیان مقهور و مسحور نبوغ گرانمایۀ شاعران شان، دمی از حضور فعال آنان عافل نمی مانند، حضوری که نشان هایش را در گوشه گوشۀ زندگی هر ایرانی و در زوایای مختلف روحی او می توان یافت (شایگان،1393: 1) آنچنان که مزار شاعران، زیارتگاه مردم می شود. نکته ای که بهت همسر نیکوس کازانتزاکیس را به همراه می آورد. شایگان، دستاورد این خصلت را به دو بخش کلی تقسیم کرده است: 1. هویت خلل ناپذیر در جهان بینی ایرانیان 2. تقویت اعتماد به نفس آنان. البته از یاد نمی برد که اگر این خصلت، به سمت سرسپردگی مطلق پیش رود، موجب می شود که تفکر آزاد به قیدی دست و پاگیر تبدیل شود. او تفکر آزاد را چنین تعریف می کند: [...]تفکری که دل به دریا زند، طرح مسأله کند، و به پاسخ های پیش داده بسنده نکند. (همان: 4) شایگان خصلت شاعرانگی ایرانیان را در گرو حضور و نفوذ پنج شاعر برجستۀ ایرانی می داند: فردوسی، خیام، مولوی، سعدی و حافظ. هر یک از این پنج شاعر نمایندۀ تبلور یک جریان بزرگ تبارشناسی است و بازتابندۀ یکی از وجوه روح ایرانی که بر کل زندگی و جهان بینی آنان سایه گسترده است. از این رو، وضع این شاعران شبیه سطوح چند ساحتی هنر ایرانی است که مرکز ثقل آن خاطره ای ازلی است به همین دلیل به آنان گذشته از وجهی اساطیری، هاله ای از تقدس نیز بخشیده است. می توان روایت های افسانه وار سفرها و دیدارهای هر یک از این شاعران را که در حافظۀ قومی ما جای دارد، ردیابی کرد. شایگان، فردوسی را سرنمون زمان روایی حماسه؛ مولوی را اوج تکامل نوعی سنت عرفانی که از حلاج و بایزید و سنایی و عطار مایه می گیرد و کتاب مثنوی شریف او را چارچوب نظری اندیشه شاعر که در شکل گیری آن کلیۀ امکانات علوم و معارف سنتی زمانه دخیل بوده اند و دیوان شمس را حرکت درونی روح در جست وجوی معشوق می داند. ولی خیام از نظر شایگان، تنها متفکر ایرانی است که جغرافیای افلاطونی بالا و پایین را برهم ریخته است. جهانی که خیام ترسیم می کند در خارج از حیطۀ مذهب و اسطوره قرار دارد. در این جهان نه از عوالم کشف و شهود، از آن گونه که نزد حافظ سراغ داریم و نوعی جغرافیای هستی را به دست می دهد، خبری ست و نه از بی-خودی مولانا که از طریق جریان سیل آسای صور، جان را به سوی هفت پردۀ افلاک برمی کشد اثری؛ نه از حکمت عملی سعدی در آن نشانی ست و نه از خاطرۀ اساطیری فردوسی نمونه ای. این جهان، جهانی ست بیرون از صورت ها و الگوهای ازلی، بیرون از حیطۀ ادیان و مختصاتش، از عروج و رستاخیز و معاد. جهانی ست برهوت که معنایش را از عریانی اش می گیرد (همان: 50-49) بنابر نظر شایگان سعدی، به شاعرانگی ایرانی این امکان را می دهد که در دنیایی که قدرت های حاکم از پویایی تاریخ عاجزند، جایگاهی برای خود پیدا کند. او از نحوۀ بودن اجتماعی انسانی سخن می گوید که ناگزیر است در شرایط موجود بسوزد و با جفای روزگار بسازد( همان: 21). حافظ اما از دید او استاد بلامنازع شناخت و به کارگیری ظرافت های زبان فارسی است. همین امر سبب شده شعر غنایی او به چنان اوجی برسد که هرگز کسی از آن فراتر نرفته است: شعر او کمال و پختگی معنی است در نهایت اختصار و ظرافت الفاظ (همان: 113). داریوش شایگان در کتاب پنج اقلیم حضور نکوشیده تا وصف جامعی از وجوه مختلف فکری و صناعت شعری پنج شاعر را نشان دهد بلکه کوشش کرده تا بینشی خاص از آنان را در راستای خصلت شاعرانگی ایرانیان برجسته کند. از این رو، مجالی را فراهم کرده برای اندیشیدن دوباره. شایگان نمی خواهد به شرح و تبیین لغات و اصطلاحات و یا برتری فلان نسخه از دیگری بپردازد، بلکه از منظری پدیدارشناسانه، با کنکاش در بطون متون و خوانش تازه، زمینه ای برای گفت وگویی خلاق را در هم زیستی و درهم تنیدگی جهان بینی پنج شاعر با روح ایرانیان، مهیا کرده است. شایگان اگر چه در زمینۀ مورد بحث خود را کاملاً دیلتانت و آماتور معرفی می کند.( همان: 7). اما از یاد نبریم که او فیلسوف فرهنگ هاست و ستارۀ منظومۀ فکر او، فرهنگ است.( بنگرید: هاشمی، 1387: 594) و رابطۀ چند سویۀ شعر با فلسفه و فرهنگ انکار ناپذیر است. شیوه ای که شایگان در برجسته کردن جهان بینی پنج شاعر ایرانی استفاده کرده، شیوه ای پدیدارشناسانه است، از این رو، پنج اقلیم به معنای پنج زمان حضور ایرانی است که با جهان بینی پنج شاعر پیونده خورده و زمانی به درازای ابد را بنیاد نهاده است: 1. زمانِ حماسی فراتر از مرگ، 2. زمانِ برق آسای حضور، 3. زمانِ کندن از خود، 4. زمانِ زیستی اجتماعی توأم با مدارا، 5. زمان شکفتگی بین ازل و ابد. این پنج زمان زمینۀ اقامت ایرانی را فراهم کرده است؛ اقامت در ساحتی شاعرانه. از یاد نبریم که هایدگر می گفت: ساحت شاعرانه، ساحت هستی است. ما در زبان و شعر اقامت کرده ایم. (احمدی،1389: 760) این نقل قول زمینه ای را برای سخنی دیگر فراهم آورد و آن، مشابهت روش تطبیقی پدیدارشناسانۀ شایگان با اندیشه های هایدگر است؛ خاصه آنجا که از هایدگر می خوانیم: شعر زبان اصیل یک ملت است( همان:724). یا شاعران راستین، سازندگان زبان ها و فرهنگ ها بوده اند (همان:744) و همچنین شعر آن عاملی است که مردمان و ملت ها را می سازد و یا شعر جای گاه راستین هستی و تاریخ کوشش در فهم آن است. از این رو، اصیل ترین بیان مردم محسوب می شود (همان:759). به هر روی میتوان در فحوا و سفیدی سطرها، تأثیرپذیری شایگان از هایدگر را به خوبی دید. کوتاه سخن آنکه، کتاب پنج اقلیم حضور متنی باز است که گشودگی اش افق های دیگری را معرفی می کند. خواننده در کنار نثری دلربا و رشک انگیز، راه های دیگری را برای بازشناسی سنتی که به آن تعلّق خاطر دارد و همچنین در آن می زید، خواهد یافت. منابع: 1. احمدی،بابک(1389). هایدگر و تاریخ هستی. چ5. تهران:مرکز. 2. برادسکی،ژوزف(1387). چگونه کتاب بخوانیم. ترجمۀ سما قرائی. مجلۀ بخارا. ش 69 و 68. آذر و اسفند. صص259-251. 3. خطیبی،مهدی(1383). شعر متعهد ایران (چهره های شعر سلاح؛ بررسی شعر سال های 1357-1347، دفتر نخست: جعفر کوش آبادی). تهران: آفرینش. 4. شایگان، داریوش(1393). پنج اقلیم حضور (بحثی دربارۀ شاعرانگی ایرانیان). تهران: فرهنگ معاصر. 5. شکری،غالی(1366). ادب مقاومت. گردانیدۀ دکتر محمدحسین روحانی. تهران: نشر نو 6. عنصرالمعالی کیکاوس بن اسکندر ابن قاموس بن وشمگیرین زیار(1345). قابوس نامه. به اهتمام و تصحیح دکتر غلامحسین یوسفی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب. 7. کوکلمانس،یوزف(1388). هیدگر و هنر. ترجمۀ محمد جواد صافیان. تهران: پرسش. 8. محبتی،مهدی(1390). از معنا تا صورت (طبقه بندی و تحلیل ریشه ها، نظریه ها، جریان ها، رویکردها، اندیشه ها و آثار مهم نقد ادبی در ایران و ادبیات فارسی). ج2. چ2. تهران: سخن. 9. مکاریک، ایرنا ریما (1384). دانشنامۀ نظریه های ادبی معاصر. ترجمۀ مهران مهاجر و محمد نبوی. تهران: آگه. 10. هاشمی،محمد منصور(1387).منظومۀ فکری فیلسوف بازیگوش. مجلۀ بخارا. ش 69 و 68. آذر و اسفند. صص 603-593.