پایگاه خبری الف 4 ارديبهشت 1396 ساعت 13:38 http://alef.ir/vdcbfsba5rhb0ap.uiur.html?465432 -------------------------------------------------- عنوان : ویژگی‌های «سیاستمدار اصلح» در سنت نبوی دکتر عبدالحسین خسروپناه*/ 4 اردیبهشت96 -------------------------------------------------- متن : انقلاب اسلامی ایران مبتنی بر سیره و سنت نبوی بنیان گذاشته شده است. آنان که دغدغه انقلاب داشتند با انسی به نهج البلاغه و سنت پیامبر اکرم(ص)، انقلاب را به ثمر رساندند. لذا، باید مراقب بود که مسیر انقلاب اسلامی ایران، از دغدغه هایی که در سیره نبوی وجود داشته، فاصله پیدا نکند. به همین جهت باید درنظر داشت که نبی گرامی اسلام(ص) چه نوع مدیریت و رفتار سازمانی و به تعبیری، چه نوع رهبری و سیاستی را در اولویت قرار داده است. ارائه دین حق وقتی به سخنان نبی گرامی اسلام(ص) چه در بعد بینشی و چه در سیره عملی ایشان رجوع می کنیم، درمی یابیم که نخستین مسأله در سنت نبوی هدایت است. خداوند در آیه 9 سوره صف می فرمایند: هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِینِ الْحَقِّ لِیظْهِرَهُ عَلَى الدین کلِّهِ وَلَوْ کرِهَ الْمُشْرِکونَ؛ او کسی است که رسول خود را با هدایت و دین حق فرستاد تا او را بر همه ادیان غالب سازد، هر چند مشرکان کراهت داشته باشند. به اعتبار این آیه شریفه، رهبری و هدایت در واقع بیان دین حق به مردم است. بر مبنای سیره نبوی سیاستمدار اصلح سیاستمداری است که مسأله دین الهی را در اولویت خود قرار دهد. اخلاق محوری نکته دوم، مسأله اخلاق محوری در سیره نبوی است. در این راستا، خداوند سبحان در آیه 4 سوره قلم می فرمایند: وَإِنَّک لَعَلَى خُلُقٍ عَظِیمٍ؛ تو(ای پیامبر) دارای اخلاق بزرگ و برجسته ای هستی. و اینچنین از خلق نیکوی رسول گرامی اسلام(ص) سخن می گوید. از این رو، می توان اخلاق مداری را رکن اصلی در سیاستمداری و سیره نبوی دانست. بحث اخلاق و سیاست از آن بزنگاه های محل نزاعی است که بسیار از سوی متفکران به اما و اگر گذاشته شده است و هر یک کوشیده اند تا در نسبت میان این دو، به اجماع برسند. برخی بر این باورند که در سیاست و رسیدن به قدرت، هرگونه عمل غیر اخلاقی مجاز است؛ این رویکرد که به آرای ماکیاولی و دیگران باز می گردد دقیقاً در تقابل با سنت فکری و سیاسی پیامبر گرامی اسلام(ص) است و اساساً در سیره نبوی جایگاهی ندارد. به این اعتبار، سیاستمدار اصلح در سنت نبوی کسی است که اخلاق را در اولویت قرار دهد. یاد قیامت داشتن نکته سوم، مسأله یاد قیامت داشتن است. سکولاریسم که بر اصالت دنیا تأکید دارد، از آن جمله مباحثی است که در دنیای امروز اقبال بسیار یافته است. گاه اصالت دنیا در برابر دین است و مقصود جدایی دین از سیاست و نظام های اجتماعی است اما گاه مقصود جدایی دنیا از آخرت است و اینکه انسان برای اداره دنیا به آخرت توجهی نکند. سیاستمداری که سکولاریسم را اصل قرار دهد و آخرت را فراموش کند، بی شک از سیره نبی گرامی اسلام(ص) فاصله گرفته است. خداوند در آیه 21 سوره احزاب می فرمایند: قَدْ کانَ لَکمْ فِی رَسُولِ الله أُسْوَه حَسَنَه لِمَنْ کانَ یرْجُوا الله وَ الْیوْمَ الْآخِرَ وَ ذَکرَ الله کثِیراً؛ مسلماً براى شما در زندگى رسول خدا سرمشق نیکویى بود، براى آنها که امید به رحمت خدا و روز رستاخیز دارند و خدا را بسیار یاد مى کنند. بر این اساس، اگر سیاستمداری می خواهد پیامبر(ص) را الگو قرار دهد، زمانی به این مهم نائل خواهد شد که در عین باور به روز رستاخیز، به رحمت خداوند نیز امید داشته باشد. از این رو، سیاستمدار اصلح در سنت نبوی باید باور به رستاخیز و امید به رحمت را در برنامه سیاسی خود محل توجه داشته باشد. مردمداری و شورا از دیگر کلیدواژه ها در سیره سیاسی پیامبر اکرم(ص) می توان به بحث مدارا، گذشت، بخشش، صبر و شکیبایی و مشورت و رأی گیری نیز اشاره کرد. ایشان با اینکه با خدا در ارتباط بود اما با یارانشان در غزوات مختلف بدر، احد، خندق و... و همچنین در اداره مدینه مشورت می کرد. خداوند در این راستا، در آیه 159 سوره آل عمران می فرمایند: فَبِمَا رَحْمَه مِنَ الله لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ کنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِک فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَکلْ عَلَى الله إِنَّ الله یحِبُّ الْمُتَوَکلِینَ؛ به مرحمت خدا بود که با خلق مهربان گشتی و اگر تندخو و سخت دل بودی مردم از گِرد تو متفرق می شدند، پس از (بدی) آنان درگذر و برای آنان طلب آمرزش کن و (برای دلجویی آنها) در کارِ (جنگ) با آنها مشورت نما، لیکن آنچه تصمیم گرفتی با توکل به خدا انجام ده، که خدا آنان را که بر او اعتماد کنند، دوست دارد. از آنجایی که هر مسئول و سیاستمداری بر تمام امور اشراف ندارد و باید از کارشناسان مشورت گیرد؛ مشورت و رایزنی از ویژگی های یک سیاستمدار اصلح است که در سیره نبوی و آیات قرآن کریم بر آن تأکید شده است. وقتی خداوند به پیامبر اکرم(ص) خطاب می کند که وَشَاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ این تعارف نیست حتی مشورت با مردم، از انتخابات مهم تر است. نقش حداکثری مشارکت مردم در امور سیاسی را می توان از این آیه درک کرد؛ اینکه نباید برای مردم نقش ویترینی و نمادین قائل شد بلکه باید برای آنان حوزه فعال و پویایی در نظر گرفت. در انتخابات، روز معینی مردم برای انتخاب نماینده خود، شرکت می کنند اما این کافی نیست پیامبر اکرم(ص) ضمن بیعت گرفتن از مردم، بنا بر تأکید قرآن کریم مرتب با آنان مشورت می کردند و نظر مردم را در تصمیم های کلان مدنظر قرار می دادند. مقصود از مشارکت حداکثری نیز همین است و فقط به بحث بیعت با حاکم، انتخابات و... محدود نمی شود بلکه در اداره جامعه هم این مشارکت باید تسری یابد.تأکید بر حضور مردم در جریان تصمیمات جامعه، شاید ذهن را به این امر معطوف کند که پیامبر اکرم(ص) چگونه بین مردمداری و پرهیز از پوپولیسم به یک اجماع رسیده است؟ پوپولیسم دو نکته منفی دارد؛ یکی مردم را به بازی گرفتن؛ یعنی، دیدگاه مردم را در ظاهر گرفتن ولی در عمل راه دیگری را پیش رفتن است. در واقع نوعی نفاق در پوپولیسم مشاهده می شود. نکته دیگر استفاده نکردن از نظر کارشناسان است و بنا را بر خواست توده مردم قرار دادن است در حالی که در مسائل پیچیده و حساس باید نظر کارشناسان و متخصصان را استفاده کرد و بعد مردم را توجیه کرد که این نظر، نظر کارشناسی است و توده مردم را در عملیاتی کردن نظر کارشناسان مشارکت داد. ساده زیستی نکته دیگر در مردمداری پیامبر گرامی اسلام(ص) همچون مردم زندگی کردن است. ایشان ساده ترین زیست اجتماعی را داشتند و مردم، همدردی و همراهی پیامبر(ص) را در سبک زندگیش مشاهده می کردند. به همین خاطر، سخت ترین شرایط هم بر آنان اتفاق می افتاد، مثل شعب ابی طالب تحمل می کردند چون پیامبر اکرم(ص) را همچون خود می دیدند. سیاستمداران اگر قرار باشد در بهترین وضع زندگی کنند اما مردم را به ساده زیستی توصیه کنند از مسیر سنت نبوی فاصله می گیرند. کرامت در گفتار و کردار کرامت در گفتار و کردار از دیگر مؤلفه های سنت نبوی است. پیغمبر(ص) وقتی با خلق مواجه می شدند با آنان با خوشرویی برخورد می کردند. سخنشان را قطع نمی کردند. در همان ابتدا سلام می کردند. هرگز نشد که با کسی برخورد متکبرانه ای داشته باشند. اینها ویژگی هایی است که نشان از کرامت در سیره نبوی دارد. بر این اساس، یکی از ویژگی های سیاستمدار اصلح در سیره عملی پیامبر اسلام(ص) حفظ کرامت مردم است که باید در کردار و گفتار سیاستمداران بارز باشد. اصالت صلح در دیپلماسی پیامبر(ص) سیاست خارجی پیامبر گرامی(ص) همواره بر اساس اصالت صلح بوده است. دفاع در جنگ بدر، احد و خندق نشان می دهد که ایشان زیر بار زور نمی رفتند و هر موقع دشمنانش می خواستند به پیامبر(ص) حمله کنند، رسول اکرم(ص) از خود دفاع می کردند، اما اگر دشمن اعلام آمادگی برای صلح می کرد، صلح را می پذیرفتند و بنا را بر جنگ و نزاع نمی گذاشتند. بر این اساس، اگر بخواهیم اصل دیپلماسی پیامبر(ص) را بیان کنیم، باید گفت دیپلماسی ایشان مبتنی بر اصل استقلال، استقامت، دفاع و صلح بوده است. این اصولی است که می توان به عنوان اصول دیپلماتیک نبی گرامی اسلام(ص) از آن یاد کرد. اعتدال و میانه روی اعتدال به معنای پرهیز از افراط و تفریط از دیگر مؤلفه های اساسی در سیره سیاسی پیامبر اکرم(ص) است؛ به طوری که در عمده رفتار پیغمبر(ص) در زندگی خانوادگی، عبادی و سیاسی ایشان، مشی اعتدالی بخوبی بارز است. به عنوان مثال در مسائل سیاسی اگر دشمن قصد جنگ و تضعیف نظام سیاسی را داشت، رسول اکرم(ص) محکم می ایستادند و اگر کسی قصد صلح داشت، باز پیامبر(ص) می پذیرفتند. بر این اساس، صلح طلب بودن در رفتار نظامی پیامبر(ص) کاملاً زائیده گرایش ایشان به اعتدال است. در دیپلماسی پیامبر(ص) به افراد بر اساس توانمندی ها نه نسبت های خویشاوندی مسئولیت سپرده می شد. امانتداری پیغمبر(ص) از دیگر ویژگی های برجسته ای است که باید به آن توجه کرد. بنابراین، علاوه بر ایمان، تقوا و یاد خدا و توجه به آخرت که بسیار حیاتی هستند و اساس اعتقادی سیاستمداران تلقی می شود باید به ویژگی های دیگری همچون عدالت و مساوات، به کارگرفتن افراد شایسته و اصلح در مسئولیت ها، امانتداری، سعه صدر، نظم، خیرخواهی و... به عنوان ویژگی های یک سیاستمدار اصلح در سیره سیاسی و سنت نبوی اشاره کرد. *رئیس مؤسسه حکمت و فلسفه منبع:ایران